Harita Bilgisi

s.1Harita Tanımı ve Önemi

• Harita: Yeryüzünün tamamının veya bir parçasının kuşbakışı olarak fiziki ve beşeri olay ve özelliklerinin, istenilen ölçeğe göre küçültülerek, özel işaretlerle, bir düzlem üzerine çizilmiş grafik şekline denir.
• Önemi: Yeryüzü şekillerinin ve insan yapısı detayların yatay ve düşey konumları, mesafeleri ve bitki örtüsü hakkında ayrıntılı bilgi sağlar, arazi yapısındaki değişiklikleri ve doğal yapının yüksekliklerini gösterir.

Önemli: Haritanın tanımı ve sağladığı temel bilgiler sınavda çıkabilir.

s.1Ölçeklerine Göre Genel Harita Sınıfları

• Planlar: Ölçeği 1:1.000 ile 1:20.000 arası, köy, kasaba ve şehir gibi yerleşim birimlerini gösterir.
• Büyük Ölçekli Haritalar: 1:20.000 ile 1:200.000 arası, arazinin topografik yapısını ve gerekli ayrıntıyı içerir.
• Orta Ölçekli Haritalar: 1:200.000 ile 1:500.000 arası.
• Küçük Ölçekli Haritalar: Ölçeği 1:500.000'den daha küçük.

Önemli: Ölçek aralıkları ve gösterdikleri detay seviyesi önemlidir.

s.1Yapılış Amaçlarına Göre Haritalar

• Genel Haritalar: Dünyanın tümünün veya bir kısmının yüzeysel yapısını gösterir (Topografya, Geniş Bölge, Dünya Haritaları).
• Özel Haritalar: Özel bir kullanım amacına yönelik haritalardır (Kadastro, Kent, Deniz Ulaşım, Bilim, Turistik, Tematik Haritalar).

Önemli: Genel ve Özel haritaların ayrımı ile her birinin alt tipleri ve amaçları önemlidir.

s.1Haritalarda Bulunması Gereken Unsurlar

• Harita başlığı
• Ölçek
• Lejant (İşaretler)
• Kuzey İşareti (Yön Oku)
• Tarih
• Koordinat Sistemi
• Veri Kaynağı
• Haritanın Çerçevesi

Önemli: Harita unsurlarının tamamı ve ne işe yaradıkları temel bilgidir.

s.1Harita Başlığı

• Haritanın nereyi gösterdiği, hangi coğrafi olayla ilgili olduğunu ve ne tür ilişkileri ifade ettiğini belirtir.
• Genellikle haritanın üst veya alt kısmında, bazen de işaretler kutucuğunda bulunur.

s.2Harita Ölçeği

• Haritada ölçek, dünya yüzeyi üzerindeki bir mesafenin harita üzerindeki mesafeye oranıdır.
• Saha küçükse ölçek büyük, detay fazla; saha büyükse ölçek küçük, detay azdır.
• Ölçekler kesirli (1/250.000) veya iki nokta ile ayrılmış (1:250.000) rakamsal değerler ve grafiksel (çizik) olarak gösterilir.
• Kesirli ölçekte 1 değeri harita üzerindeki birim uzunluğu, paydadaki değer ise arazideki karşılığını ifade eder.
• Paydadaki sayı büyüdükçe ölçek küçülür.
• Ölçek ne kadar büyükse içerdiği bilgiler o kadar detaylıdır; ölçek küçüldükçe detay azalır, hata oranı artar.

Önemli: Ölçek tanımı, büyük/küçük ölçek ilişkisi, detay ve hata oranı ilişkisi, ve ölçek hesaplama mantığı çok önemlidir.

s.3Çizik Ölçekler

• Haritadaki uzunlukların gerçekte ne kadar uzunluğu karşıladığını eşit aralıklarla bölünmüş bir çizgi üzerinde gösteren grafiksel harita ölçeğidir.
• Kesir ölçeğe göre avantajlıdır: Harita fotokopi ile büyütülüp küçültülse de çizik ölçek aynı oranda büyür/küçülür, yanlış sonuçtan korur.
• Harita üzerinde doğrudan mesafe ölçmede kullanılabilir.
• Kesir ölçeğe göre düzenlenir.

Önemli: Çizik ölçeğin fotokopiye karşı dayanıklılığı ve doğrudan ölçüm imkanı en önemli özelliğidir.

s.3Harita İşaretleri (Lejant)

• Haritalardaki detayların gösterilmesinde kullanılan sembollerdir.
• Gerçek dünyadaki cisimlerin (sahiller, ağaçlar, demiryolları, binalar) haritalar üzerindeki eşdeğerlerini geometrik şekillerle gösterir.
• Semboller farklı ebat, renk ve paternlerde gösterilir; nicel ve nitel sahalara işaret eder.
• Lejant genellikle haritanın sağ alt köşesinde bulunur, haritayı anlamak ve yorumlamak için kullanılır.

Önemli: Lejantın amacı ve harita üzerindeki konumu önemlidir.

s.4Haritalarda Yön

• Kuzey ana yönüne dayalı olarak herhangi bir yerin tanımlanması için kullanılır.
• Üç ana yön: Gerçek Kuzey, Manyetik Kuzey, Grid Kuzeyi.
• Gerçek Kuzey: Coğrafi kuzey veya harita kuzeyi, yeryüzündeki herhangi bir noktadan kuzey kutbuna yönelen doğrultudur.
• Manyetik Kuzey: Yeryüzündeki herhangi bir noktadan manyetik kutba yönelen veya pusula ibresinin gösterdiği doğrultudur.
• Grid Kuzeyi: Harita üzerinde dikey grid çizgilerinin gösterdiği istikamettir.
• Manyetik kuzey ile gerçek kuzey aynı mevkide değildir, yaklaşık 11° farklıdır.

Önemli: Üç kuzey türünün tanımı ve aralarındaki farklar önemlidir.

s.5Tarih

• Tarım ve nüfusla ilgili coğrafi bilgiler zaman içerisinde değişir.
• Haritayı kullanan kişilerin yorum ve karşılaştırma yapabilmeleri için haritadaki bilgilerin hangi zamana ait olduğunun belirtilmesi gerekir.

Önemli: Haritalarda tarih bilgisinin önemi ve amacı.

s.6Koordinat Sistemi

• Harita ya da arazide bir noktanın yerini bulmak için yön ve uzaklık bilgisi gerekir.
• Paralel ve meridyenlerden yararlanılır, koordinat sistemi adı verilir.
• Paralel ve meridyenler kutuplara göre yatay ve dikey çizilen çemberlerdir.
• Enlem: Yeryüzündeki bir noktanın ekvatora olan en yakın uzaklığın karşıladığı açının değeridir.
• Boylam: Yeryüzündeki bir noktanın başlangıç meridyenine olan en yakın uzaklığın karşıladığı açının değeridir.

Önemli: Enlem ve boylam tanımları, koordinat sisteminin amacı.

s.7Harita Açı Birimleri

• Ülkemizde kullanılan açı değerleri: Derece, Grad, Milyem.
• Derece: Bir daire çevresinin 360 eşit parçaya bölünmesiyle oluşan yayı, dairenin merkezinden gören açıya denir. 1 derece=60 dakika=3600 saniye.
• Grad: Bir daire çevresinin 400 eşit parçaya bölünmesiyle oluşan yayı, dairenin merkezinden gören açıya denir. Dik açı (90°) 100 grad'dır.
• Milyem: Bir daire çevresinin 64 eşit parçaya bölünmesiyle oluşan yayı, dairenin merkezinden gören açıya bir TAM, bu tamın yüzde birine bir milyem denir. Bir daire 6400 milyemdir.

Önemli: Açı birimlerinin tanımları ve dönüşümleri.

s.7Veri Kaynağı

• Haritalarda kullanılan verilerin kaynağının belirtilmesi, haritanın güvenilirliği açısından önemlidir.

Önemli: Veri kaynağının harita güvenilirliği için önemi.

s.8Haritalarda Eğim

• Arazi üzerinde herhangi bir doğrultunun eğimi; doğrultunun iki ucundaki yükseklik farkının (düşey uzunluğun), aynı noktalar arasındaki yatay uzunluğa bölünmesi ile bulunur.

Önemli: Eğim tanımı ve hesaplama prensibi.

s.8Arazi Profili

• Arazi üzerinde iki noktayı birleştiren doğruyu içine alan bir düşey düzlemin, arazinin topografik yüzeyi ile meydana getirdiği ara kesitine denir.
• Mühendislik projelerinde (yol yapımı, enerji hatları, sulama) temel unsurdur.

Önemli: Arazi profili tanımı ve kullanım alanları.

s.8Haritalarda Yer Şekillerinin Gösterilmesi

• Üç boyutlu yer şekillerini düzlem haritalarda göstermek için çeşitli yöntemler geliştirilmiştir.
• Dört ana grup: Tarama, Gölgelendirme, Kabartma, İzohips yöntemleri.

Önemli: Yer şekillerini gösterme yöntemlerinin isimleri.

s.8Tarama Yöntemi

• Yer şekilleri tepeden düşey veya belli bir yönden 45° ışıklandırılmış varsayılır.
• Taramalar eğim yönünde çizilir ve eğim derecesi tarama çizgilerinin kalınlığı ile ifade edilir.
• Çok eğimli yamaçlar koyu renkli, az eğimli yamaçlar aydınlık görünür.
• Aynı kalınlıkta tarama çizgileri, yamacın eğimine göre sık veya seyrek çizilir; fazla eğimli yerlerde kısa, az eğimli yerlerde uzun çizilir.

Önemli: Tarama yöntemi prensibi ve eğimle ilişkilendirilmesi.

s.9Gölgelendirme Yöntemi

• Yer şekilleri tepeden düşey veya bir köşeden 45° açıyla ışıklandırılmış varsayılır.
• Işık alan yerler ve yamaçlar açık, ışık almayan yamaçlar koyu renkle gösterilerek haritaya üç boyutlu bir görünüm kazandırılır.
• Koyu renkli kısımlarda diğer coğrafi özellikleri ve yazıları belirtmekte yaşanan güçlüklerden dolayı sınırlı olarak kullanılır.

Önemli: Gölgelendirme yönteminin prensibi ve kullanım sınırlılığı.

s.10Kabartma Yöntemi

• Yer şekillerinin aslına uygun olarak bir ölçek dâhilinde plastik veya alçıdan maketleri yapılır, sonra boyanır.
• Yer şekillerini en iyi gösteren yöntemdir.
• Yapılması, taşınması ve maliyeti yüksek olduğundan fazla kullanılmazlar.

Önemli: Kabartma yönteminin avantajı (en iyi gösterim) ve dezavantajları (maliyet, taşıma).

s.10İzohips Yöntemi (Eşyükselti Eğrisi)

• Günümüzde en çok kullanılan, yer şekillerini detaylı ve doğru bir şekilde gösteren yöntemdir.
• İzohipsler deniz seviyesinden başlatılarak belirli yükseklik aralıklarına göre çizilirler.
• İzohipsler, yer şeklini eşit aralıklarla kat eden yatay düzlemlerin topografya yüzeyi ile meydana getirdiği ara kesitlerdir.
• İzohipslerin uzanışına ve biçimlerine göre haritada gösterilen yer şekilleri belirlenir.
• İzohipsler belirli yükseklik aralıklarında geçirilir. Büyük ölçekli haritalarda 10-50m, küçük ölçekli haritalarda 100m veya daha büyük olur.

Önemli: İzohips yönteminin tanımı, çizim prensibi ve kullanım yaygınlığı.

s.13İzohipslerin Özellikleri

• İç içe kapalı eğrilerdir.
• Her izohips kendinden daha yüksek değere sahip izohipsi çevreler.
• Kabarık yer şekillerinde içteki izohipsin değeri onu çevreleyen izohipsin değerinden daha büyüktür.
• Kapalı çukurluklarda (çanaklarda) içteki izohipsin değeri onu çevreleyen izohipsin değerinden daha küçüktür (okla gösterilir).
• İzohips üzerinde bulunan noktaların yükseltileri aynıdır.
• İzohipslerin sıklaştığı yerlerde eğim fazla, seyrekleştiği yerlerde eğim azdır.
• İzohipslerin “V” ve “U” harfi biçimini aldığı yerlerde sırt ya da vadiler bulunur (kapalı tarafına doğru yükselti artıyorsa vadi, azalıyorsa sırttır).
• Akarsuların denize ulaştığı yerde kıyı kesimi ve izohipsler denize doğru çıkıntı yapıyorsa o alanda delta vardır.
• Akarsular, bir ova ya da vadi tabanına ulaştıklarında izohipsler vadi çukurluğunun içindekinin tam tersine vadi tabanı ya da ovaya doğru bir çıkıntı yapıyorsa orası birikinti konisi veya birikinti yelpazesidir.
• Akarsuların derin vadi çukurlukları içerisinde aktığı yerlerin çevresinde geniş alanda izohipsler çok seyrek geçiyorsa orada plâto var demektir.
• Akarsuların salınımlar yaparak aktığı ve vadi içinde bulunmadığı yerlerde geniş bir alanda izohipsler çok seyrek geçiyorsa o kesim ovadır.
• Ardışık iki izohips arasındaki yükselti farkı her yerde aynıdır.
• Ardışık iki izohips arasındaki düşey mesafeye eş aralık denir. Eş aralık değeri küçük ölçekli haritalarda büyük, büyük ölçekli haritalarda ise küçüktür.
• İzohipsler birbirini kesmezler, çok dik yamaçlarda ve negatif eğime sahip alanlarda sıkışırlar ya da üst üste gelirler (Falez, buz yalağı duvarları, korniş gibi yerler tarama yapılarak 'kayalık dik yer' sembolüyle gösterilir).
• Ova ve plato gibi düz yerlerde (eşyükselti eğrilerinin seyrek olarak geçtiği alanlar) ara eşyükselti eğrileri çizilir.
• Her beş eğride bir izohipsler koyu kahverengi çizgiyle gösterilir.
• Bina ve yerleşim alanlarında izohipsler çizilmezler.

Önemli: İzohipslerin tüm özellikleri ve yer şekilleriyle ilişkileri sınavda sıkça sorulur.

s.14Vadiler ve Sırtlar

• Topografya haritalarında vadi ve sırtlar, 'V' ya da 'U' harfi biçiminde görülürler.
• Eşyükselti eğrilerinin haritada 'U' veya 'V' harfi biçimini aldığı yerlerde yükseklik 'U' veya 'V' nin kapalı tarafına doğru artıyorsa vadi, açık tarafına doğru artıyorsa sırttır.
• Sırt yukarı doğru takip edilerek çıkıldığında dağ ya da tepenin zirvesine ulaşılır.

Önemli: Vadi ve sırtların izohips üzerindeki görünümleri ve yönleri.

s.15Dağ

• Göreceli yüksekliği 200 m'den fazla olan kabarık yer şekilleridir.
• Dağlar tek ya da sıralar halinde bulunur, üzerinde sırtlar, vadiler, tepeler ve zirveler yer alır.
• Topografya haritalarında dağlar, iç içe kapalı eşyükselti eğrileri ile gösterilir.
• Çevreden zirvelere doğru gidildikçe izohipslerin değeri artar.

Önemli: Dağların izohips üzerindeki genel görünümü.

s.15Plâto

• Çevresindeki dağlara göre daha alçak, vadi ve ovalara göre ise yüksek olan, akarsular tarafından derince yarılmış üzeri az engebeli ya da düz geniş alanlardır.
• Topografya haritalarında plâtolar; akarsu çevresinde sıklaşan, düz yerlerde çok seyrekleşen eşyükselti eğrileri ile tanınır.

Önemli: Plâtoların izohips üzerindeki görünümü ve tanımı.

s.16Ova

• Çevresine göre alçakta bulunan, akarsuların yüzeye yakın derinlikten aktığı, düz veya az engebeli alanlardır.
• Ovalarda akarsular genellikle salınımlar yaparak akarlar.
• Topografya haritalarında ovalar, çevresine göre düşük değere sahip seyrek eşyükselti eğrileri ile karakterize edilir.

Önemli: Ovaların izohips üzerindeki görünümü (seyrek eğriler) ve tanımı.

s.16Tepe

• Göreceli yüksekliği 200 m'den fazla olmayan kabarık yer şeklidir.
• Topografya haritalarında tepeler, zirve bölümünde biten iç içe geçmiş eşyükselti eğrileri ile tanınır.

Önemli: Tepelerin izohips üzerindeki görünümü ve tanımı.

s.17Birikinti Konisi

• Akarsuların dağlık alanlardan bir ova ya da vadi tabanına ulaştıklarında bünyesinde getirdiği alüvyonları biriktirmesiyle oluşturdukları yarım koni biçimindeki yer şekilleridir.
• Topografya haritalarında, akarsuyun bir düzlüğe ulaştığı yerde eşyükselti eğrilerinin vadilerdekinin tam karşı yönde ters “U” harfi şeklinde çıkıntılar yapmasıyla anlaşılır.

Önemli: Birikinti konisinin oluşumu ve izohips üzerindeki görünümü (ters U).

s.17Kapalı Çanak (Çukurluk)

• Çevresine göre alçakta bulunan alandır, en derin yerine doğru alçalan yamaçlar vardır.
• Topografya haritalarında iç içe kapalı eşyükselti eğrileri ile gösterilirler.
• Çukurluklarda eşyükselti eğrilerinin değeri merkeze doğru gidildiğinde azalır.
• Çukur alanları tepelerden ayırmak için en alçak tarafına doğru yönelen bir okla ya da çukurluğu oluşturan eşyükselti eğrileri çentikli (içe doğru olmak üzere) çizilir.

Önemli: Kapalı çanakların izohips üzerindeki görünümü (içe doğru ok veya çentik) ve tanımı.

s.18Falez (Yalıyar)

• Deniz ve göl kıyılarında dalga aşındırması sonucu oluşan çok dik yamaçlardır.
• Topografya haritalarında falezler, kıyıya uzanan sırt ve burunlarda eşyükselti eğrilerinin kıyıda sıklaşmasıyla ve genellikle doğrusal hatlar biçiminde uzanış göstermesiyle tanınır.

Önemli: Falezlerin oluşumu ve izohips üzerindeki görünümü (kıyıda sıklaşan doğrusal eğriler).

s.18Boyun

• Bir dağın yüksek kesimlerinde iki zirve tepesi arasında kalan alçak yerlerdir.
• Boyunlar genellikle iki karşıt yöndeki akarsuyun kaynak kesimlerinin birbirine yaklaştıkları yerde bulunur.

Önemli: Boyunların tanımı ve konumu.

s.19Eğim Kırıklığı ve Fay Yamacı

• Bir hat boyunca eğimin çok kısa mesafede azalarak düz bir alana geçildiği yerlerdir.
• Topografya haritalarında eğim kırıklığı ve fay yamaçları, bir hat boyunca sık olarak geçen eşyükselti eğrilerinin birdenbire çok seyrekleşmesiyle anlaşılır.

Önemli: Eğim kırıklığı ve fay yamacının izohips üzerindeki gösterimi (eğrilerin aniden seyrekleşmesi).

s.19Harita Ölçek Hesapları: Gerçek Uzunluk

• Ölçeği 1/200.000 olan bir haritada 5 cm uzunluğundaki bir akarsu gerçekte kaç km'dir?
• Haritanın ölçeğinin paydası: 200.000
• Haritadaki uzunluk: 5 cm

Önemli: Gerçek uzunluk hesaplama formülü ve uygulaması.

s.20Harita Ölçek Hesapları: Haritadaki Uzunluk

• Birbirine uzaklıkları 20 km olan iki şehir 1/400.000 ölçekli bir harita kaç cm aralıkla gösterilir?
• Gerçek uzunluk: 20 km = 2.000.000 cm
• Harita ölçeğinin paydası: 400.000

Önemli: Haritadaki uzunluk hesaplama formülü ve uygulaması.

s.20Harita Ölçek Hesapları: Harita Ölçeği (Uzunluk)

• 60 km uzunluğundaki bir demiryolu, haritada 12 cm ile gösterilmiş ise haritanın kesir ölçeği nedir?
• Gerçek uzunluk: 60 Km = 6.000.000 cm
• Haritadaki uzunluk: 12 cm

Önemli: Harita ölçeği hesaplama formülü ve uygulaması.

s.20Harita Ölçek Hesapları: Gerçek Alan

• 1 / 1.500.000 ölçekli haritada alanı 3 cm² olan gölün gerçek alanı kaç km² dir?
• Harita ölçeğinin paydası: 1.500.000 Karesi= 1.500.000 x 1.500.000=225x 10^10 cm²
• Haritadaki alan: 3 cm²

Önemli: Gerçek alan hesaplama formülü ve uygulaması (ölçek paydasının karesi alınır).

s.20Harita Ölçek Hesapları: Haritadaki Alan

• Gerçek alanı 6.400 km² olan bir gölün 1 / 2.000.000 ölçekli bir haritada kaplayacağı alan kaç cm² dir?
• Gerçek alan: 6.400 km² =6.400 x 10^10 cm²
• Harita ölçeğinin paydası: 2.000.000 Karesi= 4 x 10^12

Önemli: Haritadaki alan hesaplama formülü ve uygulaması.

s.20Harita Ölçek Hesapları: Harita Ölçeği (Alan)

• Van Gölü'nün gerçek yüzölçümü 3720 km² dir. Harita üzerinde 9.3 cm² ile gösterildiğine göre bu haritanın kesir ölçeği nedir?
• Gerçek alan: 3720 km² = 3.720 x 10^10 cm²
• Haritadaki alan: 9,3 cm²

Önemli: Alan bilgileriyle harita ölçeği hesaplama formülü ve uygulaması.

s.21Arazi Eğiminin Hesaplanması

• Eğimi hesaplanacak iki nokta arasındaki yatay uzunluk (YU), harita üzerinde ölçülür ve harita ölçeğinin paydası ile çarpılarak arazi uzunluğu (GU) bulunur.
• Eş yükselti eğrileri yardımıyla iki noktanın yükseklikleri tespit edilir, yükseklik farkı (YF) belirlenir.
• Yükselti farkının yatay uzunluğa bölünmesi ile eğim derecesi bulunur.
• Eğim % ya da ‰ olarak ifade edilir.

Önemli: Arazi eğimi hesaplama formülü ve adımları önemlidir.

s.22Harita Ölçeği Özellik Karşılaştırması

• Büyük ölçekli haritalarda (örneğin 1/50.000): Ayrıntı Fazla, Gösterilen gerçek alan Az, Bozulma Az, Kapladığı alan Fazla, Küçülme oranı Az, Ölçek paydası Küçük.
• Küçük ölçekli haritalarda (örneğin 1/500.000): Ayrıntı Az, Gösterilen gerçek alan Fazla, Bozulma Fazla, Kapladığı alan Az, Küçülme oranı Fazla, Ölçek paydası Büyük.

Önemli: Büyük ve küçük ölçekli haritaların özelliklerinin karşılaştırılması sınavda sıkça sorulur.