Osmanlı Türk Anayasa Tarihi

00:10Giriş ve Anayasa Hukukunun Önemi

• Osmanlı Türk Anayasa Tarihi incelenecektir.
• Günümüzde uygulanan anayasa 1982 Anayasası'dır.
• Anayasa Mahkemesi'nin kuruluşu ve sosyal devlet ilkesinin kabulü gibi konular geçmişteki anayasal gelişmelerle ilişkilidir.
• Bu konular sınavda soru olarak karşımıza çıkmaktadır.

Önemli: Anayasa Mahkemesi'nin kuruluşu, sosyal devlet ilkesinin kabulü, laik devlet ilkesinin kabulü, gizli oy açık sayım döküm gibi konular sınavda soru olarak çıkmaktadır.

01:28Osmanlı'da Anayasal Gelişmelerin Başlangıcı

• Osmanlı İmparatorluğu'nda egemenliğin kaynağı soydan gelen padişah egemenliğiydi (mutlak monarşi).
• Padişahın yetkilerini sınırlayan bir meclis veya anayasa yoktu.
• Padişahın yetkilerini sınırlayacak birtakım adımlar atıldı.
• Bu adımlar anayasal gelişmeler olarak kabul edilir, bir anda anayasa ortaya çıkmamıştır.

02:38İlk Anayasal Belgeler: Sened-i İttifak, Tanzimat Fermanı, Islahat Fermanı

• İlk anayasal belge: Sened-i İttifak (1808).
• Sened-i İttifak, padişah (II. Mahmut) ile ayanlar arasında yapılmış bir anlaşmadır (misak).
• Tanzimat Fermanı (1839) ikinci anayasal belgedir.
• Islahat Fermanı (1856) üçüncü anayasal belgedir.
• Tanzimat ve Islahat Fermanları hukuki nitelik açısından fermanlardır (padişahın buyruğu).
• Tanzimat Fermanı ile anayasacılığa, demokrasiye ve hukuk devletine geçişin adımları atılmıştır.
• Tanzimat Fermanı ile halka can güvenliği, mal güvenliği, ırz güvenliği gibi birtakım korumalar tanınmıştır.
• Islahat Fermanı ile gayrimüslimlere söylenen küçük düşürücü sözler yasaklanmıştır.
• Bu üç belge (Sened-i İttifak, Tanzimat Fermanı, Islahat Fermanı) anayasa değildir, anayasal gelişmeleri ve anayasacılığa geçişin temellerini oluşturmuşlardır.
• Sened-i İttifak, Türklerin Magna Carta'sı olarak da anılır.

Önemli: Sened-i İttifak ilk anayasal belgedir. Tanzimat Fermanı ile hukuk devletine geçişin adımları atılmıştır. Bu üç belge anayasa değil, anayasal gelişmelerdir.

09:05Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi Anayasaları

• Anayasal gelişmelerin ardından ilk Osmanlı Türk Anayasası olan 1876 Kanun-i Esasi yürürlüğe girmiştir.
• 1876 Kanun-i Esasi ile Birinci Meşrutiyet ilan edilmiştir.
• Padişahın yetkilerini paylaşan bir yapı (meclis) ortaya çıkmıştır.
• Milli Mücadele dönemi anayasası olarak 1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye) kabul edilmiştir.
• 1921 Anayasası yürürlüğe girdiğinde Kanun-i Esasi tamamen kaldırılmamış, iki anayasa birlikte kullanılmıştır.
• Cumhuriyetin ilanından sonra 1924 Anayasası hazırlanmıştır.
• 1960 darbesinin ardından 1961 Anayasası yürürlüğe girmiştir.
• 1980 darbesinin ardından ise 1982 Anayasası kabul edilmiş ve halen yürürlüktedir.

Önemli: 1876 Kanun-i Esasi ilk Osmanlı Türk Anayasası'dır. 1921 Anayasası Milli Mücadele dönemi anayasasıdır. Günümüzde yürürlükte olan anayasa 1982 Anayasası'dır.

12:00Kanun-i Esasi (1876) Özellikleri

• Kanun-i Esasi, II. Abdülhamit tarafından hazırlanıp kabul edilmiştir.
• Mutlak monarşiden meşruti monarşiye geçişi sağlamıştır.
• İlk Osmanlı-Türk Anayasasıdır.
• Yasama ve yürütme yetkisi padişahta toplanmıştır.
• Yürütme yetkisi, padişah başkanlığındaki Heyet-i Vükela'ya (Bakanlar Kurulu) aittir.
• Bakanlar Kurulu Başkanı ve bakanları padişah tarafından göreve getirilir.
• Padişahın mutlak veto, sürgün, sansür ve Meclis-i Feshetme yetkileri vardır.
• Yasama çift başlıdır: Ayan Meclisi ve Mebusan Meclisi.
• Ayan Meclisi üyeleri padişah tarafından ömür boyu atanır.
• Mebusan Meclisi üyeleri halk tarafından 4 yıl için seçilir.
• Seçimler 4 yılda bir yapılır.
• Devletin dini İslam'dır.
• Başkent İstanbul'dur.
• Resmi dil Türkçe'dir.
• Yüce Divan oluşturulmuştur.
• İlk kez yerel yönetimler düzenlenmiştir.

Önemli: Kanun-i Esasi, yasama erkinin çift başlı olduğu iki anayasadan biridir (diğeri 1961 Anayasası). Padişahın mutlak veto, sürgün, sansür ve Meclis-i Feshetme yetkileri önemlidir.

18:24İkinci Meşrutiyet ve 1909 Değişiklikleri

• 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrası padişah tarafından meclis feshedilmiş, Kanun-i Esasi rafa kaldırılmış ve yaklaşık 30 yıl süren İstibdat Dönemi yaşanmıştır.
• 1908 yılında İkinci Meşrutiyet ilan edilmiştir.
• 1909 yılında Kanun-i Esasi'de önemli değişiklikler yapılmıştır.
• Değişikliklerin temel amacı, padişahın yetkilerini daraltarak meclisin yetkilerini artırmaktır.

Önemli: İkinci Meşrutiyet'in ilanı 1908, değişikliklerin yapılması ise 1909'dur. Bu ayrım sınavda karıştırılabilir.

20:041909 Değişikliklerinin Detayları

• Padişahın mutlak veto yetkisi, geciktirici veto yetkisine dönüştürülmüştür.
• Padişahın sürgün yetkisi kaldırılmıştır.
• Padişahın sansür yetkisi kaldırılmıştır.
• Padişahın Meclis-i Feshetme yetkisi kaldırılmamış, ancak sınırlandırılmıştır (3 ay içinde yeni meclis kurma şartıyla).
• Bakanlar Kurulu, padişaha değil, Meclis-i Mebusan'a karşı sorumlu hale gelmiştir.
• Kanun teklif etme yetkisi padişahtan alınarak Meclis-i Mebusan'a verilmiştir.
• Savaş ve barış ilan etme yetkisi padişahtan alınarak Meclis-i Mebusan'a verilmiştir.

Önemli: Padişahın Meclis-i Feshetme yetkisinin kaldırılmadığı, sadece sınırlandırıldığı bilgisi sınavlar için kritik bir detaydır. Ayrıca mutlak vetodan geciktirici vetoya geçiş de önemlidir.

22:271921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu)

• 1921 Anayasası, Milli Mücadele döneminin ve savaş koşullarının bir ürünüdür.
• Teşkilat-ı Esasiye Kanunu olarak da bilinir (Esasiye kelimesi 'anayasa' anlamına gelir).
• 21 Anayasası yürürlüğe girdiğinde Kanun-i Esasi'yi tamamen yürürlükten kaldırmamıştır, bu nedenle ikili anayasal süreç yaşanmıştır.

Önemli: 1921 Anayasası'nın 'savaş anayasası' olması ve Kanun-i Esasi ile birlikte 'ikili anayasal süreç' yaşanması önemli özellikleridir.

24:001921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu)

• Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir ilkesi kabul edilmiştir.
• Hükümet sistemi meclis hükümeti sistemidir (Kuvvetler Birliği).
• Yerinden yönetim ilkesi devam etmiştir.
• Yargıdan söz etmeyen tek anayasadır.
• Temel hak ve hürriyetlerden söz etmeyen tek anayasadır.
• Bakanlar Kurulu üyeleri meclis tarafından seçilir.
• Seçimler 2 yılda bir yapılır.

Önemli: Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir ilkesi ilk kez 1921 Anayasası ile kabul edilmiştir.

26:261923 Değişiklikleri (Cumhuriyetin İlanı)

• Türkiye Devleti'nin hükümet şekli Cumhuriyettir.
• Cumhurbaşkanlığı makamı oluşturuldu.
• Cumhurbaşkanı, TBMM tarafından seçilir (2007 yılına kadar).
• 2007 yılından itibaren Cumhurbaşkanı halk tarafından seçilir.
• Bakanlar, Başbakan tarafından seçilir ve Cumhurbaşkanı tarafından meclisin onayına sunulur.

Önemli: Cumhurbaşkanlığı makamı 1923 yılında Cumhuriyetin ilanı ile oluşturulmuştur.

29:351924 Anayasası

• Cumhuriyet ilanından sonraki ilk anayasadır.
• Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir (Devlet şekli).
• Karma hükümet sistemi benimsenmiştir (Kuvvetler birliği ve görevler ayrılığı).
• Başbakan, meclis üyeleri arasından Cumhurbaşkanı tarafından atanır.
• Bakanlar, TBMM içinden Başbakan tarafından seçilir ve Cumhurbaşkanınca TBMM onayına sunulur.
• Bakanlar Kurulu meclise karşı sorumludur.
• Çoğunlukçu demokrasi anlayışını benimsemiştir.
• Seçimler 4 yılda bir yapılır.
• Sert bir anayasadır (Değiştirilemez maddesi vardır).
• Resmi dil: Türkçe, Başkent: Ankara.

Önemli: 1924 Anayasası, Cumhuriyet ilanından sonraki ilk anayasadır ve devlet şeklinin Cumhuriyet olduğunu belirtir.

34:001924 Anayasası'nda Yapılan Değişiklikler ve Yaşanan Gelişmeler

• 1928: Devletin resmi dini İslam'dır ibaresi anayasadan kaldırıldı.
• 1934: Kadınlara vekillik seçimlerine katılma hakkı verildi, genel oy ilkesi kabul edildi.
• 1930: Kadınlara belediye seçimlerine katılma hakkı verildi.
• 1933: Kadınlara muhtarlık seçimlerine katılma hakkı verildi.

Önemli: Kadınlara seçme ve seçilme hakkı (belediye, muhtarlık, vekillik) 1924 Anayasası döneminde yapılan önemli gelişmelerdir.

36:001934 ve 1937 Anayasa Değişiklikleri

• 1934'te seçmen yaşı 18'den 22'ye çıkarıldı.
• 1937'de Atatürk İlkeleri anayasaya eklendi.
• Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Laiklik, Devletçilik, İnkılapçılık ilkeleri anayasaya dahil edildi.
• Laik Devlet ilkesi 1937'de kabul edildi ve hala Anayasa'nın 2. maddesinde yer almaktadır.

Önemli: Laik Devlet ilkesinin 1937'de kabul edildiği sınavda sıkça sorulur.

36:481946 ve 1950 Seçim Değişiklikleri

• 1946'da tek dereceli seçim sistemine geçildi.
• 1946'da çok partili seçim sistemi uygulanmaya başlandı.
• 1950'de gizli oy ve açık sayım döküm ilkeleri kabul edildi.
• Daha önce çift dereceli seçim sistemi ve açık oy vardı.
• Çok partili hayata geçişle birlikte Demokrat Parti kuruldu ve 1950 seçimlerinde iktidara geldi.

Önemli: Tek dereceli ve çok partili seçim sistemine geçişin 1946'da olduğu önemlidir. Gizli oy ve açık sayım döküm ilkesi 1950'de kabul edildi.

39:151960 Darbesi ve 1961 Anayasası

• 1960 yılında askeri darbe yaşandı, demokrasi kesintiye uğradı.
• Darbe sonrası Kurucu Meclis toplandı (askerler ve sivillerden oluşuyordu).
• Kurucu Meclis tarafından yeni bir anayasa hazırlandı.
• 1961 Anayasası, halk oylamasına sunularak %61 evet oyuyla kabul edildi.
• 1961 Anayasası, Türkiye'nin en özgürlükçü anayasası olarak kabul edilir.
• Temel hak ve özgürlükler açısından geniş düzenlemeler içeriyordu.

Önemli: 1960 darbesi ve ardından gelen 1961 Anayasası'nın bir 'darbe anayasası' olduğu ve en özgürlükçü anayasa olarak nitelendirildiği önemlidir.

42:011971 Muhtırası ve 1971-1973 Değişiklikleri

• 1971 yılında askeri muhtıra verildi, hükümet istifa etti.
• Muhtıra sonrası 1961 Anayasası'ndaki özgürlükçü yapıyı kısıtlamak amacıyla 1971-1973 yılları arasında değişiklikler yapıldı.
• Bu değişikliklerle yürütme organı güçlendirildi.
• Devletin otoritesi artırılırken, bireysel özgürlükler kısıtlandı.

Önemli: 1971 muhtırası ve ardından gelen değişikliklerin 1961 Anayasası'nın özgürlükçü yapısını kısıtlayarak yürütmeyi güçlendirdiği bilinmelidir.

43:001980 Darbesi ve 1982 Anayasası

• 1980 yılında ikinci askeri darbe gerçekleşti, Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu.
• Ortamda sağ-sol çatışmaları gibi ciddi sorunlar yaşanıyordu.
• Darbe sonrası Kurucu Meclis, 1982 Anayasası'nı hazırladı.
• 1982 Anayasası, halk oylamasına sunuldu ve Kenan Evren'in cumhurbaşkanlığı şartıyla %91.7 evet oyuyla kabul edildi.
• 1982 Anayasası da bir 'darbe anayasası'dır ve günümüzde yürürlükte olan anayasadır, ancak birçok değişikliğe uğramıştır.

Önemli: 1980 darbesi ve 1982 Anayasası'nın da bir 'darbe anayasası' olduğu ve Kenan Evren'in cumhurbaşkanlığı ile kabul edildiği kritik bilgidir.

48:001961 Anayasası'nın Temel İlkeleri

• 1961 Anayasası, insan haklarına dayanan, demokratik, sosyal ve hukuk devleti ilkelerini benimsemiştir.
• Demokratik devlet, sosyal devlet ve hukuk devleti ilkeleri 1982 Anayasası'nın 2. maddesinde de yer almaktadır.
• Sosyal hak ve ödevler ilk kez sistematik olarak bu anayasada düzenlenmiştir.

Önemli: İnsan haklarına dayanan devlet anlayışı, demokratik devlet, sosyal devlet ve hukuk devleti ilkeleri 1961 Anayasası ile kabul edilmiştir.

49:13Yasamada Çift Başlılık ve Yürütme

• Yasamada çift başlılık ilkesi benimsenmiştir: Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu'ndan oluşmuştur.
• Yürütme organı Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu'ndan oluşmuştur (düalist sistem).
• Bakanlar, Meclis üyeleri veya milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olanlar arasından Başbakan tarafından seçilir ve Cumhurbaşkanı tarafından atanır.
• Meclis dışından bakan atama usulüne yer veren ilk anayasa 1961 Anayasası'dır.

Önemli: Yasamada çift başlılık ilkesi 1961 Anayasası ve Kanun-i Esasi'de yer almıştır. Meclis dışından bakan atama usulü ilk kez 1961 Anayasası ile getirilmiştir.

50:00Yargı ve Yeni Kurumlar

• Yargı yetkisi Türk milleti adına bağımsız mahkemeler tarafından kullanılır.
• Mahkemelerin bağımsızlığı ve hakimlik teminatı gibi düzenlemeler yapılmıştır.
• Yüksek Hakimler Kurulu kurulmuştur.
• Anayasa Mahkemesi kurulmuştur. (Sınavda çıkmıştır)
• Yargıtay, Danıştay, Askeri Yargıtay ve Uyuşmazlık Mahkemesi düzenlenmiştir.
• Askeri Yargıtay, 2017 Anayasa değişikliği ile kaldırılmıştır.
• Diyanet İşleri Başkanlığı düzenlenmiştir.
• Milli Güvenlik Kurulu (MGK) kurulmuştur.
• Başlangıç metnine yer verilmiştir.
• Çoğulcu demokrasi anlayışı benimsenmiştir.

Önemli: Anayasa Mahkemesi'nin kuruluşu 1961 Anayasası ile olmuştur. Askeri Yargıtay, 2017 Anayasa değişikliği ile kaldırılmıştır.

55:001971-1973 Değişiklikleri: Özgürlüklerin Kısıtlanması

• Temel hak ve özgürlüklere genel sınırlama nedeni getirilmiştir.
• Genel sınırlama sebepleri 2001 yılında kaldırılmış, yerine özel sınırlama sebepleri getirilmiştir.
• Yürütme güçlendirilmiştir: Bakanlar Kurulu'na kanun hükmünde kararname (KHK) çıkarma yetkisi verilmiştir.
• Bakanlar Kurulu ve KHK'lar 2017 Anayasa değişikliği ile kaldırılmıştır.
• Yargı denetimi sınırlandırılmıştır.
• Üniversitelerin özerkliği zayıflatılmış, TRT'nin özerkliği kaldırılmıştır.
• Küçük siyasi partilerin Anayasa Mahkemesi'ne iptal davası açmaları yasaklanmıştır.
• Anayasa Mahkemesi, anayasa değişikliklerini sadece şekil bakımından denetleyebilir hükmü getirilmiştir.
• Askeri Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM) ve Devlet Güvenlik Mahkemeleri (DGM) kurulmuştur.
• DGM'ler 2004 yılında kaldırılmıştır.
• AYİM, 2017 Anayasa değişikliği ile kaldırılmıştır.

Önemli: 1971-1973 değişiklikleri ile temel hak ve özgürlüklere genel sınırlama nedenleri getirilmiş, yürütme güçlendirilmiş, AYİM ve DGM kurulmuştur. DGM'ler 2004, AYİM ise 2017 yılında kaldırılmıştır.

1:00:001982 Anayasası'nın Özellikleri

• 1982 Anayasası bir darbe anayasasıdır ve kurucu meclis tarafından kabul edilmiştir.
• Halk oylamasına sunularak kabul edilmiştir.
• Otorite-hürriyet dengesinde otoritenin ağırlığını artırmıştır.
• Sert ve kazuistik bir anayasadır.
• Anayasa değişikliklerine Cumhurbaşkanı onay safhası eklenmiştir.
• Tıkanıklıkları giderici hükümler öngörülmüştür (rasyonelleştirilmiş parlamenterizm).
• Siyasi partilerin grup kurmaları için 20 milletvekili şartı getirilmiştir.
• Daha az katılımcı demokrasi modelini benimsemiştir.

1:00:201961 ve 1982 Anayasalarının Karşılaştırılması

• Her iki anayasa da askeri müdahaleler sonucu oluşmuştur.
• 1961 Anayasası'nda kurucu meclis, Milli Birlik Komitesi (askeri) ve Temsilciler Meclisi (sivil) kanatlarından oluşurken, 1982 Anayasası'nda Milli Güvenlik Konseyi (askeri) ve Danışma Meclisi (sivil) kanatlarından oluşmuştur.
• Her iki anayasa da halk oylamasına sunularak kabul edilmiştir.
• 1982 Anayasası'nda halk oylaması Cumhurbaşkanlığı seçimi ile birleştirilmiştir.
• 1961 Anayasası otorite-hürriyet dengesinde hürriyetin ağırlığını artırırken, 1982 Anayasası otoritenin ağırlığını artırmıştır.
• 1961 Anayasası insan haklarına dayalı devlet anlayışını benimserken, 1982 Anayasası insan haklarına saygılı devlet anlayışını benimsemiştir.

Önemli: 1982 Anayasası'nda halk oylaması ile Cumhurbaşkanlığı seçimi birleştirilmiştir, bu 1961 Anayasası'ndan önemli bir farktır.

1:04:33Anayasal Süreçlerden Önemli Bilgiler

• Türkiye Devleti'nin cumhuriyet olduğu hükmü 1924 Anayasası'nın 1. maddesinde kabul edilmiştir ve bu hüküm 1924, 1961 ve 1982 Anayasalarının ortak değişmez hükmüdür.
• Laik devlet ilkesi 1937 yılında kabul edilmiştir.
• Genel oy hakkı 1934 yılında gelmiştir.
• Resmi din İslam'dır ibaresi 1928 yılında kaldırılmıştır.
• Sosyal devlet, demokratik devlet ve hukuk devleti ilkeleri 1961 Anayasası ile kabul edilmiştir.
• Milli egemenlik ilkesi 1921 Anayasası ile kabul edilmiştir.
• Tek yumuşak çerçeve anayasa 1921 Anayasası'dır.
• Anayasa Mahkemesi 1961 Anayasası ile kurulmuştur.
• Yasama erki çift başlı olan anayasalar Kanun-i Esasi ve 1961 Anayasası'dır.
• Darbe anayasaları 1961 ve 1982 Anayasaları'dır.
• Tek dereceli seçim ve çok partili seçim 1946 yılında kabul edilmiştir.
• Gizli oy açık sayım döküm 1950 yılında kabul edilmiştir.

Önemli: Bu bölümde anayasal süreçlerin kronolojik ve kavramsal önemli noktaları tekrar edilmiştir.