Ezber Teknikleri: Kodlama, Çağrışım, Zincir ve Kafiye

Ezber kötü bir kelime gibi duyulur ama sınavın bir kısmı hatırlamaya dayanır: tarihler, isimler, sıralamalar, formüller, maddeler. Sorun ezberin kendisi değil, ezberin nasıl yapıldığı. Bir listeyi on kez okumak ezber değil, umuttur. Ezber teknikleri ise hafızanın çalışma biçimini kullanır.

Bu yazıda dört temel tekniği anlatıyorum: kodlama, çağrışım, zincir ve kafiye. Her birinin nasıl çalıştığını, hangi tür bilgiye uyduğunu, zayıf noktasını ve bir sınav örneğini göreceksin. Sonunda bu teknikleri tek kartlık bir hafıza kancasına nasıl sığdıracağını da anlatıyorum.

Hafıza neyi kolay tutar

Hafıza soyut ve bağlantısız bilgiyi zor, somut ve bağlantılı bilgiyi kolay tutar. Bir tarih rakamı tek başına soyuttur; bir hikâyeye, bir görüntüye ya da bildiğin bir şeye bağlandığında somutlaşır. Ezber tekniklerinin tümü bu ilkeye dayanır: soyutu somuta bağla.

İkinci ilke, hafızanın anlamlı kalıpları sevmesidir. Rastgele bir harf dizisi hatırlanmaz; kelime oluşturan harfler hatırlanır. Kodlama ve kafiye bu ilkeyi kullanır.

Kodlama: baş harflerden kelime

Kodlama, hatırlanacak maddelerin baş harflerinden bir kelime ya da cümle türetmektir. Bir listede beş madde varsa baş harflerini al, anlamlı ya da anlamsız ama söylenebilir bir kelime kur. Kelimeyi hatırladığında harfler maddeleri geri çağırır.

Örnek: gezegenleri Güneş'e yakınlık sırasıyla tutman gerekiyor: Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün. Baş harfler M-V-D-M-J-S-U-N. Bu harflerden kendi cümleni kur; "Mavi Vazoda Duran Menekşeyi Jale Sabah Uyandırıp Neşelendirdi" gibi. Cümle saçma olabilir, iş görmesi yeter: her kelimenin baş harfi bir gezegeni geri çağırır.

Kodlama sıralı listelerde, özellikle sıra önemliyse çok iyi çalışır: dönem sıraları, işlem adımları, maddeler. Zayıf noktası, kelimenin maddeleri değil sadece baş harflerini vermesi; maddeleri ayrıca bilmen gerekir. Kodlama hatırlatıcıdır, öğretici değil.

Çağrışım: yeniyi bildiğine bağla

Çağrışım, yeni bilgiyi zaten bildiğin bir şeye bağlamaktır. Bir kişinin adını benzer isimli bir tanıdığına, bir tarihi kendi hayatındaki bir sayıya, bir kavramı günlük bir nesneye bağlarsın. Bağ ne kadar tuhaf ve görsel olursa o kadar iyi tutar.

Örnek: Tanzimat Fermanı'nın Gülhane Parkı'nda okunduğunu ve bu yüzden Gülhane Hatt-ı Hümayunu diye de anıldığını hatırlaman gerekiyor. Gül görüntüsünü fermana bağla: gül bahçesinin ortasında okunan bir ferman. Soruda "Gülhane" kelimesini gördüğünde gül, gülden ferman, fermandan Tanzimat gelir.

Çağrışım tek tek bilgiler için idealdir: kim ne yazdı, hangi kavram ne anlama geliyor, hangi element hangi grupta. Tuhaflık utandırmasın; kimse çağrışımını görmeyecek ama sen hatırlayacaksın.

Zincir: maddeleri hikâyeye bağla

Zincir tekniğinde listedeki her madde bir sonrakine bir görüntü ya da olayla bağlanır. Birinci madde ikinciyi çağırır, ikinci üçüncüyü. Sonuç kısa ve tuhaf bir hikâyedir. Hikâyeyi başından oynatınca maddeler sırayla gelir.

Örnek: Millî Mücadele'nin hazırlık dönemindeki sırayı tutman gerekiyor: Havza, Amasya, Erzurum, Sivas. Kısa bir hikâye kur: Havza kaplıcasından çıkan bir adam Amasya'da elma yer, çekirdeğini Erzurum'un karına gömer, çekirdek Sivas'ta ağaç olur. Hikâyeyi başından oynat; her sahne bir sonraki şehri çağırır.

Zincir uzun ve sıralı listelerde kodlamadan daha güçlüdür çünkü baş harf değil maddenin kendisini taşır. Zayıf noktası, zincirin bir halkası kopunca sonrasının da gitmesi. Bu yüzden zinciri birkaç kez baştan oynat ve zayıf halkaları güçlendir.

• Kodlama: kısa sıralı listeler, baş harf yeterli
• Çağrışım: tek tek bilgi, kişi ve eser, kavram ve tanım
• Zincir: uzun sıralı listeler, hikâye akışı
• Kafiye: kural ve istisna, tekrarlanabilir dize

Kafiye: sesle hatırla

Kafiye, hatırlanacak bilgiyi kısa ve ritimli bir dizeye dönüştürmektir. Ses ve ritim hafızada uzun süre kalır; çocukluk tekerlemelerini hâlâ hatırlaman bundandır. Kural ve istisna gibi kısa ve kesin bilgiler kafiyeye iyi gelir.

Örnek: bağlaç olan "ki" ayrı yazılır ama birkaç kalıplaşmış kelimede bitişiktir. İstisnaları bir dizeye diz: "belki, çünkü, sanki, oysaki; hâlbuki, mademki, meğerki." Dizeyi birkaç kez sesli söyle. Ritim sende kalır; soruda bitişik yazılmış bir bağlaç "ki" gördüğünde (ek olan -ki'yi karıştırma) dizeyi içinden geçirip kelimenin listede olup olmadığına bakarsın.

Kafiye kurmak yaratıcılık ister ve herkese uymaz. Ama bir kez kurulan kafiye zor unutulur. Yazım kuralları, dil bilgisi istisnaları ve kısa formüller için dene.

Tek kartlık hafıza kancası

Bu tekniklerin ortak noktası, bilgiyi hatırlatan tek bir kanca üretmeleridir: bir kelime, bir görüntü, bir hikâye, bir dize. Bu kancayı tek bir satırda tutmak en pratik yol. Kartın önünde konu ya da soru, arkasında kanca ve gerekirse açıklaması.

Kartı aralıklı tekrar döngüsüne al: ilk gün, üçüncü gün, yedinci gün ve on altıncı gün. Kanca doğru çalışıyorsa birkaç tekrar sonra bilgi doğrudan gelir, kancaya ihtiyaç kalmaz. Çalışmıyorsa kancayı değiştir; her bilgi her tekniğe uymaz.

1. 1Hatırlanmayan bilgiyi belirle: liste mi, tek bilgi mi, kural mı?
2. 2Türüne göre teknik seç: kodlama, çağrışım, zincir ya da kafiye.
3. 3Kancayı kendin üret; hazır alma.
4. 4Tek satıra indir, tekrar döngüsüne al.
5. 5Çalışmayan kancayı değiştir.

kitapok'ta nasıl uygularsın

kitapok'ta Kertik tam bu iş için var: havuzdaki bir konu özeti için kodlama, çağrışım, zincir ya da kafiye tekniğiyle tek kartlık bir hafıza kancası üretir. Kanca kurulacak bilgiyi bulmak için önce soru çöz; yanlış defterinde biriken sorular hangi bilginin tutmadığını gösterir. Hatırlanmayan bilgiyi yanlış defterinde işaretle; defterden üretilen akıl kartları 1-3-7-16 günlük aralıklı tekrar döngüsünde önüne gelir, tekrar sırası gelen konuları Unutma Radarı hatırlatır. Kelimok ve Kelime Zinciri gibi oyunlar da kelime hafızasını çalıştırır.