Konu Özeti Nasıl Çıkarılır? Etkili Özet Teknikleri

Özet çıkarmak, çoğu öğrencinin kitabı yeniden yazmak sandığı bir iş. Sayfalarca kopyalanan not, çalışma hissi verir ama öğrenme sağlamaz. İyi bir özet kısadır, senin cümlelerinle yazılmıştır ve tekrar sırasında bir bakışta konuyu geri çağırır.

Bu yazıda özet çıkarmanın amacını, hangi kaynaktan nasıl özet çıkarılacağını ve özeti tekrar aracına dönüştürmenin yolunu anlatıyorum. Yöntem kitap, video ders ve sınıf notu için ortak ilkeler üzerine kurulu.

Özetin amacı kopyalamak değil seçmektir

Özet çıkarmanın ilk kuralı seçmektir. Bir konunun bütün cümleleri eşit değerde değil; çoğu açıklama, örnek ve tekrardır. Özet, konunun omurgasını oluşturan kavramları, ilişkileri ve kuralları alır; gerisini bırakır.

Somut bir örnek: coğrafya kitabında Akdeniz iklimini anlatan bir sayfa düşün. Sayfada iklimin görüldüğü kıyılar, turizm, tarım ürünleri ve birkaç fotoğraf altı yazısı var. Özete girecek olan üç şeydir: yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı, doğal bitki örtüsü maki. Gerisi bu üç bilgiyi açıklayan ya da süsleyen malzemedir; sınavda sorulan da bu omurgadır.

Seçme işini yapabilmek için konuyu önce bir kez okuman ya da izlemen gerekir. İlk okumada not almadan ilerle; konunun bütününü gör. İkinci geçişte ne alacağını bilirsin. İlk okumada not almaya kalkan öğrenci her şeyi önemli sanır ve kopyalamaya başlar.

Kendi cümlelerinle yaz

Bir bilgiyi kendi cümlenle ifade edebiliyorsan onu anlamışsın demektir. Kaynağın cümlesini aynen yazmak bu sınavı atlar. Bu yüzden özet yazarken kaynağı kapat, okuduğunu hatırlayarak yaz, sonra açıp eksikleri kontrol et.

Bu yöntem başta yavaş gelir ama iki iş birden yapar: özet çıkarırken aynı zamanda ilk tekrarı da yapmış olursun. Kopyalamak ise yalnızca eli çalıştırır.

Dil bilgisinden bir örnek: kaynak ünsüz yumuşamasını uzun bir tanımla veriyor olsun. Senin özetin şu kadar olabilir: p, ç, t, k ile biten sözcük ünlüyle başlayan ek alınca sondaki ünsüz yumuşar; kitap sözcüğü ek alınca kitabı olur. Tanımı kendi sözcüklerinle kurduğun ve bir örnekle bağladığın için kural artık senindir.

Yapı kur: başlık, alt başlık, ilişki

İyi özet düz yazı değil, yapılı bir metindir. Ana başlık, alt başlıklar, her alt başlıkta birkaç madde. Kavramlar arası ilişkiyi ok, karşılaştırma tablosu ya da kısa şema ile göster. Tarih konusunda kronolojik çizelge, fen konusunda süreç şeması, hukuk konusunda yetki tablosu bu yapıyı kurar.

Yapı, tekrar sırasında zaman kazandırır. Düz yazılmış bir sayfayı baştan sona okumak gerekir; yapılı bir özette gözün doğrudan aradığın alt başlığa gider. Ayrıca yapı, konunun hafızada nasıl organize edileceğini de belirler.

• Ana başlık ve konunun tek cümlelik özü
• Alt başlıklar ve her birinde en fazla beş madde
• Kavramlar arası ilişki için ok ya da tablo
• Sık karıştırılan iki kavram için karşılaştırma satırı

Karşılaştırma satırı en çok işe yarayan parçadır. Hava durumu ile iklimi karıştıran öğrenci, özetinde yan yana iki sütun görürse ayrımı bir daha unutmaz: hava durumu bir yerin kısa süreli atmosfer koşulu, iklim ise uzun yılların ortalamasıdır.

Kaynağa bağla

Özetin her başlığının kaynağın hangi sayfasından ya da videonun hangi dakikasından geldiğini not et. Bu küçük alışkanlık iki şey sağlar: tekrar sırasında eksik hissettiğin yere hızla dönebilirsin ve özetin doğruluğunu sonradan kontrol edebilirsin.

Kaynak bağı olmayan özet zamanla kaynağından kopar. Bir bilginin doğru yazıldığından emin olamazsın ve kontrol etmek için tüm kaynağı taramak gerekir. Sayfa ya da dakika notu bu sorunu baştan çözer.

Uygulaması basit: her alt başlığın yanına köşeli ayraç içinde sayfa numarasını ya da dakikayı yaz. Video dersten özet çıkarıyorsan konunun değiştiği dakikayı işaretlemek yeterlidir; her cümlenin dakikasına gerek yok.

Özeti tekrar aracına dönüştür

Özet yazılıp rafa konursa işe yaramaz. Özetten iki şey türet: akıl kartları ve kendine sorular. Her alt başlıktan birkaç kart çıkar; her kartta tek bilgi, soru biçiminde. Özetin kenarına ise bu konudan ne sorulur başlığıyla birkaç soru yaz.

Tekrar sırasında önce soruları cevaplamaya çalış, sonra özete bak. Bu sıra, pasif okumayı aktif hatırlamaya çevirir. Kartlar ise aralıklı tekrar döngüsünde döner: birinci, üçüncü, yedinci ve on altıncı gün.

1. 1Konuyu not almadan bir kez oku ya da izle.
2. 2Kaynağı kapat, hatırladığını kendi cümlenle yaz.
3. 3Kaynağı aç, eksikleri ve yanlışları düzelt.
4. 4Başlık ve alt başlık yapısı kur, ilişkileri göster.
5. 5Her başlığa sayfa ya da dakika notu ekle.
6. 6Özetten kart ve soru türet.

kitapok'ta nasıl uygularsın

kitapok'un Konu Özetleri Havuzu'nda ders videolarından, PDF'lerden ve ders notu fotoğraflarından çıkarılmış özetler duruyor; başlıkların kaynağın hangi dakikasından ya da sayfasından geldiği işaretli; bölümlerin en az yarısı damgalıysa özet Kanıtlı Özet rozeti taşır. Bölümlerin en az yarısı zaman damgalı olan özetler Kanıtlı Özet rozeti taşır. Havuzu okumak üyelik istemez. Kendi kaynağından özet üretmek istersen üyelik ve aylık Tuğra hakkı gerekir. Özetten türettiğin akıl kartları ise aralıklı tekrar takvimiyle birinci, üçüncü, yedinci ve on altıncı günde önüne gelir.