TYT Türkçe Ses Bilgisi - Ünlü Türemesi

00:07Giriş ve Hedefler

• Kadir Gümüş, Türkçe öğretmenidir.
• Yeni bir döneme başlanıyor ve tüm sorular birlikte çözülecek.
• Hedef, TYT Türkçe'den 40'ta 40 yapmaktır.
• Öğrencilerin sınav sonrası netlerini yorumlara yazarak hedeflerini ve nerede olduklarını görmeleri isteniyor.
• Kadir Gümüş'ün Instagram hesabı 'kadirgumusoffical' takip edilerek günlük paylaşımlara ulaşılabilir.
• Dersler yeni stüdyoda, hem beyaz tahta hem de akıllı tahta kullanılarak işlenecek.
• Öğrencilere tanıtım videosunda belirtilen 'TYT Türkçe Video Ders Notları' kitabını açmaları söyleniyor.

Önemli: TYT Türkçe'den 40'ta 40 hedefi konulmuştur.

02:22Ses Bilgisi: Ünlüler Tablosu

• İlk konu ses bilgisi ve ünlülerle başlanıyor.
• Ünlüler kalın (a, ı, o, u) ve ince (e, i, ö, ü) olarak ayrılır.
• Ünlüler düz (a, ı, e, i) ve yuvarlak (o, u, ö, ü) olarak ayrılır.
• Ünlüler geniş (a, e, o, ö) ve dar (ı, i, u, ü) olarak ayrılır.
• Bu tablonun ezberlenmesine gerek olmadığı, önemli yerlerin ders içinde belirtileceği söyleniyor.

02:58Ünlülerle İlgili Ses Olayları: Ünlü Türemesi

• Ünlülerle ilgili ses olaylarına başlanıyor, ilk olarak ünlü türemesi işlenecek.
• Ünlü türemesi, olmayan bir ünlünün sonradan ortaya çıkmasıdır.
• Ünlü türemesi, bir isme küçültme eki (-cik, -cek) geldiğinde meydana gelir.
• Örnekler: bir + -cik -> biricik (i türedi), az + -cık -> azıcık (ı türedi), genç + -cik -> gencecik (e türedi), dar + -cık -> daracık (a türedi).
• Bu örneklerdeki i, ı, e, a ünlüleri türemiştir.
• Küçültme eki sadece isimlere gelir, fiillere gelmez.
• Öpmek ve gülmek fiillerine küçültme eki geldiğinde 'öpücük' ve 'gülücük' kelimeleri oluşur, ancak bu bir ünlü türemesi değildir.
• Bu kelimelerde 'öpüş' ve 'gülüş' isim fiil ekleri (-ış, -iş) ile fiiller isme çevrilmiş, ardından küçültme eki gelmiştir.
• Bu örneklerde ünlü türemesi değil, ünsüz düşmesi (k düşmesi) meydana gelmiştir.
• Küçültme eki direkt olarak isimlere gelir, fiillere gelmez, bu önemli bir ayrımdır.
• Ünlü türemesi pekiştirilmiş sözcüklerde de görülebilir.

Önemli: Küçültme eki fiillere gelmez. 'Öpücük' ve 'gülücük' kelimelerinde ünlü türemesi değil, ünsüz düşmesi vardır.

08:41Pekiştirilmiş Sözcüklerde Ünlü Türemesi

• Pekiştirme kuralı: Sözcüğün ilk ünlüsü dahil yazılır, araya m, p, r, s harflerinden uygun olanı getirilir ve sözcük aynen tekrar yazılır.
• Örnekler: mavi -> masmavi (s geldi), sarı -> sapsarı (p geldi), yeşil -> yemyeşil (m geldi).
• Bu pekiştirme örneklerinde ünlü türemesi yoktur, sadece pekiştirme kuralı uygulanmıştır.
• Ancak bazı pekiştirilmiş sözcüklerde ünlü türemesi meydana gelir.

Önemli: Pekiştirme kuralı uygulanan her sözcükte ünlü türemesi olmaz.

12:00Pekiştirilmiş Sözcüklerde Ünlü Türemesi

• Pekiştirilmiş sözcüklerde ünlü türemesi, kelimenin ilk ünlüsüne kadar olan kısmın yazılıp araya M, P, R, S harflerinden uygun olanın getirilmesiyle oluşur.
• Örnek: 'çevre' kelimesi 'çepeçevre' olurken 'e' ünlüsü türemiştir.
• Örnek: 'yalnız' kelimesi 'yapayalnız' olurken 'a' ünlüsü türemiştir.
• Örnek: 'düz' kelimesi 'düpedüz' olurken 'ü' ünlüsü türemiştir.
• Bu tür pekiştirmelerde araya bir ünlü geliyorsa ünlü türemesi vardır.
• Ancak 'pespembe' gibi kelimelerde ünlü türemesi yoktur çünkü araya ünlü değil, sessiz harf gelmiştir.
• Benzer şekilde 'sapsağlam' kelimesi 'sapasağlam' olurken 'a' ünlüsü türemiştir.

Önemli: Pekiştirilmiş sözcüklerde ünlü türemesi olup olmadığını anlamak için araya gelen harfin ünlü mü yoksa sessiz mi olduğuna dikkat edilmelidir. Ünlü gelirse türeme var, sessiz gelirse yok.

14:24Yabancı Sözcüklerde Ünlü Türemesi

• Yabancı dillerden Türkçeye geçen bazı sözcüklerde, dilimize uyum sağlarken başta ünlü türemesi gerçekleşebilir.
• Örnek: 'station' kelimesi Türkçeye 'istasyon' olarak girmiş ve başında 'i' ünlüsü türemiştir.

Önemli: Yabancı kökenli kelimelerin Türkçeye geçerken başlarında ünlü türemesi görülebilir, ancak bu durum sınavlar için genellikle kritik bir bilgi değildir.

15:35Ünlü Düşmesi - Çekim Eki Alırken

• Ünlü düşmesi, bir kelimeye ek geldiğinde kelimenin içindeki bir ünlünün düşmesidir.
• Ünlü düşmesi üç ana şekilde gerçekleşir: çekim eki alırken, yapım eki alırken ve birleşik sözcüklerde.
• Organ adlarına ve ikinci hecesi dar ünlü olan sözcüklere (ı, i, u, ü) çekim eki geldiğinde ünlü düşmesi yaşanır.
• Çekim eki, sözcüğün anlamını değiştirmeyen ektir.
• Örnek: 'beyin' kelimesine '-i' çekim eki geldiğinde 'beyni' olur ve 'i' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'boyun' kelimesine '-u' çekim eki geldiğinde 'boynu' olur ve 'u' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'karın' kelimesine '-ı' çekim eki geldiğinde 'karnı' olur ve 'ı' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'omuz' kelimesine '-u' çekim eki geldiğinde 'omzu' olur ve 'u' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'burun' kelimesine '-u' çekim eki geldiğinde 'burnu' olur ve 'u' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'akıl' kelimesine '-ı' çekim eki geldiğinde 'aklı' olur ve 'ı' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'şehir' kelimesine '-i' çekim eki geldiğinde 'şehri' olur ve 'i' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'nehir' kelimesine '-i' çekim eki geldiğinde 'nehri' olur ve 'i' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'resim' kelimesine '-i' çekim eki geldiğinde 'resmi' olur ve 'i' ünlüsü düşer.

Önemli: Organ adları ve ikinci hecesi dar ünlü olan sözcüklere çekim eki geldiğinde ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Bu, sözcüğün anlamını değiştirmeyen bir düşmedir.

17:45Ünlü Düşmesi - Yapım Eki Alırken (Türetme Esnasında)

• Yapım eki, eklendiği sözcüğün anlamını veya türünü değiştiren ektir (isimden fiil, fiilden isim yapma gibi).
• Bir sözcük yapım eki alırken ünlü düşmesi gerçekleşebilir.
• Örnek: 'besi' (isim) kelimesine '-le' yapım eki geldiğinde 'besile' fiili oluşur ve 'i' ünlüsü düşer, 'beslemek' fiiline dönüşür.
• Örnek: 'yumurta' (isim) kelimesine '-la' yapım eki geldiğinde 'yumurtala' fiili oluşur ve 'a' ünlüsü düşer, 'yumurtlamak' fiiline dönüşür.
• Örnek: 'ileri' (isim) kelimesine '-le' yapım eki geldiğinde 'ilerile' fiili oluşur ve 'i' ünlüsü düşer, 'ilerlemek' fiiline dönüşür.
• Örnek: 'sızı' (isim) kelimesine '-la' yapım eki geldiğinde 'sızla' fiili oluşur ve 'ı' ünlüsü düşer, 'sızlamak' fiiline dönüşür.
• Örnek: 'sarı' (isim) kelimesine '-ar' yapım eki geldiğinde 'sarar' fiili oluşur ve 'ı' ünlüsü düşer, 'sararmak' fiiline dönüşür.
• Örnek: 'tasarı' (isim) kelimesine '-la' yapım eki geldiğinde 'tasarla' fiili oluşur ve 'ı' ünlüsü düşer, 'tasarlamak' fiiline dönüşür.
• Örnek: 'koku' (isim) kelimesine '-la' yapım eki geldiğinde 'kokla' fiili oluşur ve 'u' ünlüsü düşer, 'koklamak' fiiline dönüşür.
• Fiillerden isim türetilirken de ünlü düşmesi olabilir.
• Örnek: 'devir' (fiil) kelimesine '-im' yapım eki geldiğinde 'devrim' ismi oluşur ve 'i' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'çevir' (fiil) kelimesine '-e' yapım eki geldiğinde 'çevre' ismi oluşur ve 'i' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'kıvır' (fiil) kelimesine '-ım' yapım eki geldiğinde 'kıvrım' ismi oluşur ve 'ı' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'uyu' (fiil) kelimesine '-ku' yapım eki geldiğinde 'uyku' ismi oluşur ve 'u' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'ayır' (fiil) kelimesine '-ı' yapım eki geldiğinde 'ayrı' ismi oluşur ve 'ı' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'ayır' (fiil) kelimesine '-ım' yapım eki geldiğinde 'ayrım' ismi oluşur ve 'ı' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'yalın' kelimesine '-ız' yapım eki geldiğinde 'yalnız' kelimesi oluşur ve 'ı' ünlüsü düşer.

Önemli: Yapım eki alırken gerçekleşen ünlü düşmeleri, sözcüğün anlamını veya türünü değiştirdiği için yeni bir sözcük türetme esnasında meydana gelir.

21:48Ünlü Düşmesi - Birleşik Sözcüklerde

• İki sözcük birleşirken ünlü düşmesi yaşanabilir. Bu durum, yazım kuralları açısından önemlidir.
• Örnek: 'zehir' ve 'olmak' kelimeleri birleşirken 'zehir olmak' yerine 'zehrolmak' yazılır ve 'i' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'şükür' ve 'etmek' kelimeleri birleşirken 'şükür etmek' yerine 'şükretmek' yazılır ve 'ü' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'kayıp' ve 'olmak' kelimeleri birleşirken 'kayıp olmak' yerine 'kaybolmak' yazılır ve 'ı' ünlüsü düşer (ayrıca 'p' sesi 'b'ye dönüşür).
• Örnek: 'hapis' ve 'etmek' kelimeleri birleşirken 'hapis etmek' yerine 'hapsetmek' yazılır ve 'i' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'seyir' ve 'etmek' kelimeleri birleşirken 'seyir etmek' yerine 'seyretmek' yazılır ve 'i' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'nakil' ve 'etmek' kelimeleri birleşirken 'nakil etmek' yerine 'nakletmek' yazılır ve 'i' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'hüküm' ve 'etmek' kelimeleri birleşirken 'hüküm etmek' yerine 'hükmetmek' yazılır ve 'ü' ünlüsü düşer.
• Örnek: 'akis' ve 'etmek' kelimeleri birleşirken 'akis etmek' yerine 'aksetmek' yazılır ve 'i' ünlüsü düşer.

Önemli: Birleşik sözcüklerde ünlü düşmesi meydana geldiğinde, bu sözcükler bitişik yazılır. Ünlü düşmesi gerçekleşmezse ayrı yazılır. Bu durum yazım kuralları için çok önemlidir.

24:00Ünlü Aşınması

• İki ünlünün yan yana gelip zamanla birbirini aşındırması ve birinin düşmesi durumudur.
• Ünlü aşınması, birleşik sözcüklerde görülür.
• Her ünlü aşınması aynı zamanda bir ünlü düşmesidir.

Önemli: Her ünlü aşınması, aynı zamanda ünlü düşmesidir; ancak her ünlü düşmesi, ünlü aşınması değildir.

25:24Ünlü Aşınması Örnekleri

• Ne için: 'niçin' kelimesine dönüşerek 'e' ünlüsü düşer.
• Ne asıl: 'nasıl' kelimesine dönüşerek 'e' ünlüsü düşer.
• Kahve altı: 'kahvaltı' kelimesine dönüşerek 'e' ünlüsü düşer.

Önemli: Bu örneklerde iki ünlü yan yana gelmiş ve biri düşerek ünlü aşınması gerçekleşmiştir.

26:30Ünlü Düşmesi ve Ünlü Aşınması Farkı

• Zehir olmak: 'zehrolmak' kelimesine dönüşerek 'i' ünlüsü düşer, bu sadece ünlü düşmesidir çünkü iki ünlü yan yana gelmemiştir.
• Ne için: 'niçin' kelimesine dönüşerek 'e' ünlüsü düşer, bu hem ünlü aşınması hem de ünlü düşmesidir çünkü iki ünlü yan yana gelmiştir.

Önemli: Ünlü düşmesinin üç ana sebebi vardır: çekim eki alırken, yapım eki alırken ve birleşme esnasında.

27:30Farklı Sebeple Ünlü Düşmesi Sorusu

• Sınavda ünlü düşmesinin farklı bir sebeple gerçekleştiği sözcük sorulabilir.
• Zihni: 'zihin' kelimesine '-i' çekim eki geldiğinde 'i' düşer (çekim eki alırken).
• Sızladı: 'sızı' isminden '-la' yapım ekiyle 'sızlamak' fiili oluşurken 'ı' düşer (yapım eki alırken).
• Tasarladı: 'tasarı' isminden '-la' yapım ekiyle 'tasarlamak' fiili oluşurken 'ı' düşer (yapım eki alırken).

Önemli: Çekim eki alırken oluşan ünlü düşmesi, yapım eki alırken oluşan ünlü düşmesinden farklı bir sebep olarak kabul edilir.

29:00Ünlü Düşmesinin Olmadığı Durumlar

• İkilemelerde ünlü düşmesi olmaz: 'omuz omuza', 'koyun koyuna', 'devirden devire', 'nesilden nesile' örneklerinde ünlüler düşmez.
• Özel isimlerde ünlü düşmesi olmaz: 'Gönül' ismine ek geldiğinde 'Gönlü' şeklinde yazılmaz, 'Gönülü' şeklinde kalır.
• Bazı istisnai sözcüklerde ünlü düşmesi olmaz: 'avucu' kelimesinde 'u' düşmez.

Önemli: İkilemelerde, özel isimlerde ve 'avuç' gibi bazı istisnai sözcüklerde ünlü düşmesi gerçekleşmez.

31:46İle Edatında Ünlü Düşmesi

• 'İle' edatı, sözcüklere bitişik yazıldığında ünlü düşmesine neden olur.
• Göz ile: 'gözle' şeklinde yazıldığında 'i' ünlüsü düşer.
• Annem ile: 'annemle' şeklinde yazıldığında 'i' ünlüsü düşer.
• Sen ile: 'senle' şeklinde yazıldığında 'i' ünlüsü düşer.

Önemli: TDK'ye göre 'ile' edatının bitişik yazılışı ünlü düşmesi kabul edilir.

34:48Ek Fiilde (İdi, İmiş, İse) Ünlü Düşmesi

• Ek fiil olan 'i' (idi, imiş, ise) sözcüklere bitişik yazıldığında ünlü düşmesine neden olur.
• Selim idi: 'Selimdi' şeklinde yazıldığında 'i' ünlüsü düşer.
• Selim imiş: 'Selimmiş' şeklinde yazıldığında 'i' ünlüsü düşer.
• Gelecek idi: 'gelecekti' şeklinde yazıldığında 'i' ünlüsü düşer.
• Gelecek imiş: 'gelecekmiş' şeklinde yazıldığında 'i' ünlüsü düşer.

Önemli: Ek fiilin düşmesi, isimleri yüklem yapma veya birleşik çekim oluşturma durumlarında görülür ve ünlü düşmesi olarak kabul edilir.

36:00Ek Fiilin ve İle'nin Düşmesi

• Ek fiilin düşmesi ve 'ile'nin düşmesi, ünlü düşmesi olarak kabul edilir.
• Örnek: 'Salim imiş' yerine 'Salim'miş' denmesi, ek fiil olan 'i'nin düşmesidir.
• Örnek: 'geliyor imiş' yerine 'geliyormuş' denmesi, ek fiil olan 'i'nin düşmesidir.
• Örnek: 'geldi ise' yerine 'geldiyse' denmesi, ek fiil olan 'i'nin düşmesidir.
• Örnek: 'gelmiş ise' yerine 'gelmişse' denmesi, ek fiil olan 'i'nin düşmesidir.
• Örnek: 'gel ecek' yerine 'gelecek' denmesi, ek fiil olan 'e'nin düşmesidir.
• Örnek: 'gel miş' yerine 'gelmiş' denmesi, ek fiil olan 'i'nin düşmesidir.

Önemli: Ek fiilin ve 'ile'nin düşmesi, TDK tarafından da ünlü düşmesi olarak kabul edilir ve sınavlarda sıkça sorulur.

36:33Şiirde Ölçü Tasarrufu İçin Ünlü Düşmesi

• Şiirde hece ölçüsünü tutturmak amacıyla ünlü düşmesi yapılabilir.
• Örnek: 'Ne eylersin' (4 hece) yerine 'N'eylersin' (3 hece) kullanılması.
• Örnek: 'Karacaoğlan' (5 hece) yerine 'Karac'oğlan' (4 hece) kullanılması.

Önemli: Şiirde ölçüye uydurmak için yapılan ünlü düşmeleri, kesme işareti ile gösterilir ve hece sayısını azaltır.

38:20Yer Adlarında Ünlü Düşmesi ve Hem Ünlü Hem Ünsüz Düşmesi

• Bazı yer adları, aslen ünlü düşmesiyle oluşmuştur. Örneğin 'Kadıköy', 'Kadı'nın köyü'nden gelmektedir.
• Bazı kelimelerde hem ünlü hem de ünsüz düşmesi aynı anda görülebilir.
• Örnek: 'Yeşil' kelimesine '-er' eki geldiğinde 'yeşermek' olur, buradaki 'i' ünlüsü ve 'l' ünsüzü düşer.
• Örnek: 'Kızıl' kelimesine '-ar' eki geldiğinde 'kızarmak' olur, buradaki 'ı' ünlüsü ve 'l' ünsüzü düşer.

Önemli: Yeşermek ve kızarmak sözcükleri hem ünlü düşmesi hem de ünsüz düşmesi barındıran örneklerdir.

39:46Ünlü Düşmesi Soru Çözümü (ÖSYM Tarzı)

• ÖSYM'nin sorduğu sorularda altı çizili kelimelerde ünlü düşmesi olup olmadığı sorulur.
• 'Çevresi' kelimesi 'çevirmek' fiilinden gelir, 'i' ünlüsü düşmüştür. (Çevir-e -> çevre)
• 'Ayrılan' kelimesi 'ayırmak' fiilinden gelir, 'ı' ünlüsü düşmüştür. (Ayır-ıl-an -> ayrılan)
• 'Kısmında' kelimesi 'kısım' isminden gelir, 'ı' ünlüsü düşmüştür. (Kısım-ı -> kısmı)
• 'Kıvrılan' kelimesi 'kıvırmak' fiilinden gelir, 'ı' ünlüsü düşmüştür. (Kıvır-ıl-an -> kıvrılan)
• 'Yolları' kelimesinde herhangi bir ünlü düşmesi yoktur. (Yol-lar-ı)

Önemli: Ünlü düşmesi genellikle kelime türetilirken (yapım eki alırken) veya çekim eki alırken kelimenin kökündeki veya gövdesindeki bir ünlünün kaybolmasıyla meydana gelir.

41:27Ünlü Düşmesi Soru Çözümü 2 (ÖSYM Tarzı)

• ÖSYM'nin sorduğu sorularda altı çizili kelimelerde ünlü düşmesi olup olmadığı sorulur.
• 'Benzerim' kelimesi 'beniz' isminden gelir, 'i' ünlüsü düşmüştür. (Beniz-e -> benzer)
• 'Oynayan' kelimesi 'oyun' isminden gelir, 'u' ünlüsü düşmüştür. (Oyun-a -> oyna)
• 'Ayrıntı' kelimesi 'ayırmak' fiilinden gelir, 'ı' ünlüsü düşmüştür. (Ayır-ıntı -> ayrıntı)
• 'Çevre' kelimesi 'çevirmek' fiilinden gelir, 'i' ünlüsü düşmüştür. (Çevir-e -> çevre)
• 'İşitilen' kelimesinde herhangi bir ünlü düşmesi yoktur. (İşit-il-en)

Önemli: Sınavlarda ünlü düşmesi soruları genellikle kelimenin kökenini veya türetilme aşamasını bilmeyi gerektirir.

42:50Ünlü Daralması Tanımı ve 'Yor' Ekiyle Daralma

• Geniş ünlüler (a, e) 'yor' eki geldiğinde daralarak (ı, i, u, ü) dönüşür.
• Bu olaya ünlü daralması denir.
• Örnek: 'yaşa-yor' -> 'yaşıyor' (a -> ı)
• Örnek: 'söyle-yor' -> 'söylüyor' (e -> ü)
• Örnek: 'anla-yor' -> 'anlıyor' (a -> ı)
• Örnek: 'başla-yor' -> 'başlıyor' (a -> ı)
• Örnek: 'de-yor' -> 'diyor' (e -> i)
• Örnek: 'ye-yor' -> 'yiyor' (e -> i)
• Örnek: 'gülme-yor' -> 'gülmüyor' (e -> ü)
• Örnek: 'korkma-yor' -> 'korkmuyor' (a -> u)
• Örnek: 'kokla-yor' -> 'kokluyor' (a -> u)

Önemli: 'Yor' eki, kendinden önceki geniş ünlüyü (a, e) daraltarak ses olayına neden olur. Bu durum yazım kurallarında da önemlidir.

45:28'Y' Ünsüzü ile Gerçekleşen Ünlü Daralması (Dikkat Edilmesi Gerekenler)

• Sadece 'yor' eki değil, 'y' ünsüzü de kendinden önceki geniş ünlüleri (a, e) daraltabilir.
• Bu durum özellikle 'demek' ve 'yemek' fiillerinde görülür.
• Örnek: 'diye' kelimesi 'de-y-e' kökünden gelir, 'e' ünlüsü 'i'ye daralmıştır.
• Örnek: 'niye' kelimesi 'ne-y-e' kökünden gelir, 'e' ünlüsü 'i'ye daralmıştır.
• Örnek: 'yiyecek' kelimesi 'ye-y-ecek' kökünden gelir, 'e' ünlüsü 'i'ye daralmıştır.
• Örnek: 'diyecek' kelimesi 'de-y-ecek' kökünden gelir, 'e' ünlüsü 'i'ye daralmıştır.

Önemli: 'Diye' ve 'niye' kelimeleri denemelerde ve sınavlarda en çok çıkan ünlü daralması örneklerindendir. 'Y' ünsüzünün daraltıcı etkisi gözden kaçırılmamalıdır.

47:40Ünlü Daralması Karıştırma Unsurları

• Her 'yor' eki alan kelimede ünlü daralması olmaz, kelimenin kökünde geniş ünlü (a, e) bulunmalıdır.
• Örnek: 'seviyor' kelimesi 'sevmek' fiilinden gelir, kökünde geniş ünlü yoktur, dolayısıyla daralma yoktur.
• Örnek: 'geliyor' kelimesi 'gelmek' fiilinden gelir, kökünde geniş ünlü yoktur, dolayısıyla daralma yoktur.

Önemli: Ünlü daralması sadece 'a' veya 'e' geniş ünlülerinden sonra 'y' ünsüzü veya 'yor' eki geldiğinde gerçekleşir. Kelimenin kökünde geniş ünlü yoksa daralma da yoktur.

48:00Ünlü Daralması Kontrol Yöntemi

• Ünlü daralması olup olmadığını anlamak için 'yor' ekini çıkarıp yerine '-dı, -di' ekini getirin.
• Eğer '-dı, -di' ekinden önce 'a' veya 'e' ünlüsü geliyorsa, o kelimede ünlü daralması vardır.
• Eğer '-dı, -di' ekinden önce 'a' veya 'e' ünlüsü gelmiyorsa, o kelimede ünlü daralması yoktur.

Önemli: Bu yöntem, ünlü daralmasını pratik ve kesin bir şekilde tespit etmek için kullanılır.

49:13Ünlü Daralması Örnekleri

• Seviyor -> Sevdi (Ünlü daralması yok)
• Geliyor -> Geldi (Ünlü daralması yok)
• Ağlıyor -> Ağladı (Ünlü daralması var, a-ı dönüşümü)
• Başlıyor -> Başladı (Ünlü daralması var, a-ı dönüşümü)
• Sevmiyor -> Sevmedi (Ünlü daralması var, e-i dönüşümü)

Önemli: Özellikle olumsuzluk eki '-ma, -me' ile 'yor' ekinin birleştiği durumlarda ünlü daralması sıkça görülür (sevmiyor).

51:09Yardımcı Ünlü

• Türkçede iki ünsüz yan yana gelemeyeceği için, 'sevmek' ve 'gelmek' gibi fiillere 'yor' eki geldiğinde araya yardımcı ünlü (ı, i, u, ü) girer.
• Bu durum, ünlü daralması ile karıştırılmamalıdır çünkü burada bir ünlü değişimi değil, ses türemesi söz konusudur.

Önemli: Yardımcı ünlü, ünlü daralması değildir; sadece ses uyumunu sağlamak için araya giren bir ünlüdür.

51:31Kök Ünlü Değişimi

• Kök ünlü değişimi, sadece 'ben' ve 'sen' zamirlerine yönelme hal eki '-e' geldiğinde gerçekleşir.
• 'Ben + -e' -> 'bana' ve 'sen + -e' -> 'sana' şeklinde 'e' ünlüsü 'a' ünlüsüne dönüşür.

Önemli: Bu ses olayı sadece 'ben' ve 'sen' zamirlerinde görülür ve kökteki ünlünün değişmesiyle oluşur.

52:38Uygulama: Ses Olaylarını Bulma

• Yalnız: Yalın-ız (ünlü düşmesi)
• Yanlış: Yanıl-ış (ünlü düşmesi)
• Nakletmek: Nakil-etmek (ünlü düşmesi)
• Diyorum: De-yor (ünlü daralması)
• Bekliyor: Bekle-yor (ünlü daralması)
• Zihnim: Zihin-im (ünlü düşmesi)
• Almıyor: Alma-yor (ünlü daralması)
• Sana: Sen-e (ünlü değişimi)
• Kıyamıyorum: Kıya-ma-yor (ünlü daralması)
• Daracık: Dar-acık (ünlü türemesi)

Önemli: Uygulamalı örnekler, ses olaylarının farklı kelimelerdeki görünümlerini pekiştirmek için önemlidir.

55:50Çoktan Seçmeli Soru Çözümü

• 1. cümlede ünlü daralması yoktur (doğru).
• 2. cümlede ünlü daralması vardır (göstermiyor: göstermemek, e-i dönüşümü) (doğru).
• 3. cümlede ünlü düşmesi vardır (benzemeye: beniz-emek) (doğru).
• 4. cümlede ünlü değişimi vardır (sana: sen-e) (doğru).
• 5. cümlede ünlü türemesi vardır (yanlış).
• 5. cümlede 'semavverden' ve 'oda' kelimelerinde ünlü türemesi yoktur. 'Daracık' gibi kelimelerde (dar-cık) ünlü türemesi olur.

Önemli: Sorularda verilen cümlelerdeki ses olaylarını doğru tespit etmek için her kelimenin kökünü ve eklerini analiz etmek gerekir.

57:25Yanlış Cevabı Bulma

• Nejdet: Ünlü düşmesi vardır (sararmaya: sarı-armak) (doğru).
• Aytaç: Ünlü daralması vardır (diye: demek-e, e-i dönüşümü) (doğru).
• Nedim: Ünlü türemesi vardır (yanlış).
• Resul: Ünlü değişimi vardır (bana: ben-e) (doğru).
• Koray: Ulama vardır (şeyler anlatmaya) (doğru).

Önemli: Ünlü türemesi, küçültme eki (-cık, -cik) veya bazı fiil çekimlerinde (daracık, biricik) görülür. 'Çalışıyor' kelimesinde yardımcı ünlü vardır, ünlü daralması veya türemesi değildir.

1:00:00Yardımcı Ünlü ve Ünlü Türemesi Farkı

• Azıcık, biricik gibi kelimelerdeki 'ı' ünlü türemesi değildir, küçültme eki gelirken ortaya çıkan yardımcı ünlüdür.
• Sapa sağlam gibi pekiştirmelerde de ünlü türemesi olmaz.

1:00:21Cemaziyülevvel Deyiminin Anlamı ve Hikayesi

• Cemaziyülevvelini bilmek deyimi, bir kişinin geçmişini, kötü durumunu bilmek anlamına gelir.
• Eskiden devlet dairelerinde evraklar aylara göre çuvallara konulurdu ve çuvalların üzerine ayın adı yazılırdı (örneğin Cemaziyülevvel).
• Bir memur, Cemaziyülevvel yazılı boş bir çuvalı alıp evinde içlik olarak kullanır.
• Memurun arkadaşları onu bu içlikle görünce kendi aralarında gülerler.
• Yıllar sonra memur zenginleşince, arkadaşları onun geçmişini hatırlatmak için 'Biz onun cemaziyülevvelini biliriz' derler.

1:03:36Ses Bilgisi Konu ve Soru Çözümü Oynatma Listeleri

• Ses bilgisi konusu üç videoda anlatılmaktadır.
• Ders notlarındaki soruların çözümü ayrı bir etkinlik soru çözüm videosunda mevcuttur.
• Öğrencilerin kitapları temin etmeleri ve oynatma listelerini takip etmeleri önerilir.