00:00Soru Çözüm Teknikleri ve Kut Anlayışı
- Soru kökünü önce okuyun.
- Türklerin adı sanı yok olmasın diye Tanrı, babam Hakan'ı, annem Hatun'u yücelten Tanrı, onlara devlet veren Tanrı, Türk halkının adı sanı yok olmasın diye beni o Tanrı Hakan olarak tahta oturttu.
- Bu ifadede sürekli Tanrı vurgusu olduğu için kut inancına işaret eder.
- Kut, egemenliğin Tanrı'dan geldiği inancıdır.
- Çok tanrılı inanç yoktur, tek Tanrı'ya inanılır.
- Gücün kaynağı ilahidir.
- Soru 1'in cevabı D şıkkıdır (yalnız II ve III).
- Soru 3'ün cevabı D şıkkıdır (yalnız V).
Önemli: Kut anlayışı, egemenliğin ilahi kaynaklı olduğunu vurgular ve siyasi bir yetkidir.
01:47İslamiyet Öncesi Türk Devletlerinde Hükümdar Unvanları
- İslamiyet öncesi Türk devletlerinde hükümdarların kullandığı unvanlar: Şanyü, Tanhu, Han, Erkin, İlteber, İdikut, Ay Tengri.
- Keykavus, Keyhüsrev, Keykubat, Şah, Sultan, Padişah gibi unvanlar İslamiyet sonrası Türk devletlerinde kullanılmıştır.
- Soru 2'nin cevabı E şıkkıdır (Keykavus).
- Soru 5'in cevabı B şıkkıdır (Asya Hun).
Önemli: İslamiyet öncesi ve sonrası hükümdar unvanları ayrımına dikkat edin.
03:10Türk Devletleri ve Özellikleri Eşleştirmesi
- Avarlar: Slavları teşkilat bakımından etkilemişlerdir, İstanbul'u kuşatan ilk Türk devletidir, hem Asya hem Avrupa'da devlet kurmuşlardır.
- Hazarlar: Kürk Yolu'nu canlandırmışlardır, paralı askerlik yapmışlardır.
- Uygurlar: İlk kağıt ve matbaayı kullanmışlardır.
- Peçenekler: Malazgirt Savaşı'nda taraf değiştirip Selçuklu Ordusu'na geçmişlerdir.
- Avrupa Hunları: Orta Asya Türk birliğini sağlayan ilk Türk devleti değildir, Avrupa'da kurulmuştur.
- Orta Asya Türk birliğini sağlayan ilk Türk devleti Asya Hunlarıdır.
- Soru 3'ün cevabı D şıkkıdır (yalnız V).
Önemli: Avrupa Hunları'nın Orta Asya Türk birliğini sağlamadığı, Asya Hunları'nın sağladığı bilgisi önemlidir.
04:38Asya Hun ve Uygur Devletlerinin Ortak Özellikleri
- Kut anlayışına sahip olmaları ortak özelliktir.
- İlahi olmayan dinlere inanmaları ortak özelliktir (Gök Tanrı dini, Maniheizm).
- Hukuk kurallarını töreye dayanması herkesin ortak özelliğidir.
- İkili teşkilat yapısını benimsemeleri ortak özelliktir.
- Savaşçı özelliklere sahip olmaları ortak özellik değildir. Uygurlar Maniheizm'i kabul ettikten sonra savaşçı özelliklerini kaybetmişlerdir.
- Soru 4'ün cevabı D şıkkıdır (Savaşçı özellikleri nedeniyle güçlü ordulara sahip olmaları).
Önemli: Uygurların Maniheizm etkisiyle savaşçı özelliklerini kaybetmesi kritik bir bilgidir.
06:10Asya Hun Devleti'nin Özellikleri
- Devletin merkezi Ötüken'dir.
- Bilinen ilk kağanı Tuman'dır (Teoman).
- Türkçe konuşan ve Türk soyundan olan toplulukları ilk kez hakimiyetleri altında toplamıştır.
- Soru 5'in cevabı B şıkkıdır (Asya Hun).
Önemli: Asya Hun Devleti, Türk birliğini sağlayan ilk Türk devletidir.
06:48Eski Türk Toplumunun Sosyal Yapısı
- Oğuş: Aile
- Urug: Sülale
- Bot: Boy
- Budun: Millet
- İl: Devlet
- Tudun: İlk Türk devletlerinde vergi toplayan kişi/vali.
- Soru 6'nın cevabı C şıkkıdır (Tudun).
Tahtadaki formüller
- Oğuş - Aile
- Urug - Sülale
- Bot - Boy
- Budun - Millet
- İl - Devlet
- Tudun - Vali, Vergi Memuru
Önemli: Oğuş-Urug-Bot-Budun-İl sıralaması ve Tudun kavramı önemlidir.
07:59Eski Türk Kavramları ve Anlamları
- Ayuki: Hükümet
- Aygüci: Hükümet başkanı (vezir)
- Stupa: Tapınak (Burkan)
- Yaka: Sınır
- Oksızlık: Bağımsızlık
- Tüz: Eşitlik
- Könilik: Adalet (Törenin vazgeçilmez hükümlerinden biri)
- Soru 7'nin cevabı D şıkkıdır (Oksızlık-Adalet).
Tahtadaki formüller
- Ayuki - Hükümet
- Aygüci - Hükümet Başkanı
- Stupa - Tapınak
- Yaka - Sınır
- Oksızlık - Bağımsızlık
- Tüz - Eşitlik
- Könilik - Adalet
Önemli: Oksızlık'ın bağımsızlık, Könilik'in adalet anlamına gelmesi karıştırılmamalıdır.
08:51İkinci Göktürk Devleti'nin Özellikleri
- Kutluk Kağan tarafından kurulmuştur (İlteriş sıfatıyla).
- Kapgan Kağan zamanında Türk birliğini sağlamışlardır.
- Vezir Tonyukuk, en önemli devlet adamıdır (Apa Tarkan sıfatıyla).
- Türk tarihinin ilk yazılı hukuk kurallarını oluşturmuşlardır (Uygurlar'a aittir, Göktürkler'e değil).
- Soru 9'un cevabı D şıkkıdır (I, II ve III).
Tahtadaki formüller
- 1. Göktürk: BİM (Bumin Kağan kurdu, İstemi Yabgu batıda aktifti, Mukan Kağan en parlak dönemdi)
- 2. Göktürk: Kutluk Kağan kurdu (İlteriş), Kapgan Kağan Türk birliğini sağladı, Tonyukuk vezirdi (Apa Tarkan)
Önemli: İlk yazılı hukuk kuralları Uygurlar'a aittir, Göktürkler'e değil. Göktürkler'de yazılı eserler (Orhun Abideleri) vardır ancak yazılı hukuk kuralları Uygurlar'da başlamıştır.
10:11İslamiyet Öncesi Türklerde Hükümdarlık Sembolleri
- Otağ: Çadır
- Tuğ: Sancak
- Davul: Nevbet
- Kotuz: Sorguç (hükümdarın tacına takılan püskül)
- Hatt: İslamiyet sonrası hükümdarlık sembolüdür (hilat, tıraz, asa, çetr, sikke, hutbe okutma, halifeden menşur alma).
- Soru 8'in cevabı C şıkkıdır (Hilat).
Tahtadaki formüller
- Kotuz - Sorguç
- Tuğ - Sancak
- Davul - Nevbet
- Otağ - Çadır
- Hilat - Hükümdarın elbisesi (İslamiyet sonrası)
- Tıraz - Dar elbise (İslamiyet sonrası)
- Asa - Baston (İslamiyet sonrası)
- Çetr - Şemsiye (İslamiyet sonrası)
- Sikke - Para bastırmak (İslamiyet sonrası)
- Hutbe - Cuma namazında okutma (İslamiyet sonrası)
- Menşur - Halifeden izin belgesi (İslamiyet sonrası)
Önemli: Hilat gibi semboller İslamiyet sonrası dönemde ortaya çıkmıştır.
11:19Gök Tanrı'nın Türk Kağanı'na Verdiği Güçler
- Ülüş: Tanrı'nın Kağan'a verdiği iktisadi güçtür (pay, his, gıda yardımı).
- Töre: Sözlü hukuk kurallarıdır.
- Kut: Tanrı'nın verdiği siyasi yetkidir (ülkeyi yönetme yetkisi).
- Yarlı: Hükümdarın emirleri anlamına gelir.
- Buyruk: Bakan anlamına gelir.
- Soru 10'un cevabı A şıkkıdır (Ülüş).
Tahtadaki formüller
- Ülüş - İktisadi güç (pay, his)
- Töre - Sözlü hukuk kuralları
- Kut - Siyasi yetki
- Yarlı - Hükümdarın emirleri
- Buyruk - Bakan
Önemli: Kut'un siyasi, Ülüş'ün iktisadi güç olması önemlidir.
12:28Attila ve Roma Antlaşmaları
- 447 yılında Attila, Doğu Roma'nın barış şartlarına uymaması üzerine II. Balkan Seferi'ne çıkmış ve savaşı kazanarak Doğu Roma ile anlaşma imzalamıştır.
- Önce Margus Antlaşması yapılmıştır.
- Doğu Roma barış şartlarına uymayınca Anatolios Antlaşması yapılmıştır.
- Soru 11'in cevabı A şıkkıdır (Anatolios).
Önemli: Attila'nın Doğu Roma ile yaptığı antlaşmaların sırası ve nedenleri önemlidir (önce Margus, sonra Anatolios).