İslamiyet Öncesi Türk Devletleri Kültür ve Medeniyeti

00:07Giriş ve Kültür Medeniyet Konusunun Önemi

• Video, İslamiyet Öncesi Türk Devletleri Kültür ve Medeniyeti konusunu işleyecektir.
• Bu konu, KPSS lisans, ön lisans ve ortaöğretim sınavlarında genellikle iki soru olarak gelmektedir.
• AGS'ye giren adaylar için siyasi tarihten ziyade bu üniteden sorular gelmektedir.
• İslamiyet Öncesi Kültür ve Medeniyet konusu iki videoda tamamlanacak olup, siyasi tarihle birlikte toplam dört videodan oluşacaktır.

Önemli: Bu ünite, KPSS'de genellikle 2 soru olarak gelir ve AGS'ye girenler için siyasi tarihten daha önemlidir.

01:00Devlet Yönetimi (İl veya El)

• Kültür ve medeniyet, insanların ve devletlerin koyduğu yasalarla oluşur.
• Devlet, 'il' veya 'el' adıyla anılırdı. Günümüzde 'el' kelimesi 'çevre' anlamında kullanılmaktadır.
• Devletin oluşması için dört temel unsur gereklidir: oksızlık (bağımsızlık), kün (halk), ülke ve teşkilat.
• Oksızlık, bağımsızlık anlamına gelir ve Türk devlet geleneğinde kritik bir öneme sahiptir.
• Sınavlarda oksızlık kavramı, metin içinde bağımsız yaşama vurgusu yapılarak sorulabilir (örn. Ho-han-yeh'in Çiçi ile mücadelesi).

Önemli: Devletin temel unsurları olan 'oksızlık (bağımsızlık)', 'kün (halk)', 'ülke' ve 'teşkilat' kavramları çok önemlidir ve özellikle 'oksızlık' metin içinde yorumlanarak sorulabilir.

03:46Hükümdarın Görevleri ve Hatun'un Rolü

• Hükümdarlar, kut anlayışına göre seçilir; kut, devleti yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından bir aileye verilmesidir (örn. Hunlarda Tuku, Uygurlarda Yağlakar, Göktürklerde Aşina ailesi).
• Hükümdarın birçok görevi vardır: dağınık boyları toplamak, halkı doyurup giydirmek (sosyal devlet anlayışı), ordunun başında sefere çıkmak, adaleti sağlamak (könilik), ülkenin bağımsızlığını korumak, töre hükümlerini uygulamak ve yeni töreler koymak, kurultaya başkanlık etmek.
• Hatun (Katun), İslamiyet öncesi Türk devletlerinde önemli bir konuma sahiptir.
• Hatun'un kendine ait sarayı (otağı) ve askeri vardır.
• Kurultay kararları sonrası yayınlanan 'yarlığ' adı verilen fermanlarda 'Hakan ile Hatun buyurur ki' ifadesi yer alır.
• Göktürk paralarının ve Uygur bayraklarının üzerinde Hakan ile Hatun'un tasvirleri bulunur.
• Hatunlar, Hakan yokken devlet başkanlığına naiplik (devlet başkanının yerine geçme) yapabilirler (örn. Tomris Hatun, Boarık Hatun, Mete Han'ın eşi).
• Hatun'un devlet yönetimindeki etkisi, sınavda çıkmaya aday kritik bir bilgidir.

Önemli: Hükümdarın 'açı doyurup çıplağı giydirme' görevi sosyal devlet anlayışını gösterir. Hatun'un (Katun) devlet yönetimindeki söz sahibi olması, kendine ait sarayı/askeri olması, yarlığlarda adının geçmesi ve naiplik yapabilmesi çok önemlidir ve sıklıkla soru olarak gelir.

07:03Devlet Görevlileri ve Unvanları

• Devlet yönetiminde çeşitli kurum ve kuruluşlar ile üyeler bulunur.
• Ayguki: Hükümet anlamına gelir.
• Aygucu: Başbakan veya vezir anlamına gelir, diğer adı Üge'dir.
• Tudun: Vergi memuru veya vali anlamına gelir.
• Tutuk: Askeri vali anlamına gelir.
• Emçi/Otacı: Tabip veya doktor anlamına gelir.
• Tigin: Hükümdarın oğullarına verilen unvandır.
• Hükümdar oğulları (Tiginler) 7 yaşında yanlarına İnanç, İnal veya Ataman (Osmanlı'da Lala, Selçuklu'da Atabey) denilen bir devlet adamıyla birlikte bir bölgeye gönderilir.
• Tiginler, ordu komutanı olduklarında 'Şad' unvanını alırlar (örn. Kürşad).
• Buyruk: Bakan anlamına gelir.

Önemli: Tiginlerin ordu komutanı olduklarında 'Şad' unvanını almaları (Kürşad örneği) ve bu unvanların gerçek adları değil, görev unvanları olması kritik bir bilgidir. Ayguki (hükümet) ve Aygucu (başbakan/vezir) kavramları da önemlidir.

12:00Hatun'un Görevleri

• Gerektiğinde devlet başkanlığına (naiplik) yapar.
• Elçileri kabul eder.
• Kurultaya katılır.
• Hakan ile Hatun buyurur ki diyerek başlar (alınan tüm kararlar).

Önemli: Hatun'un devlet yönetimindeki etkisi önemlidir. Göktürk paralarında ve Uygur bayrağında Hakan ile Hatun'un birlikte yer alması, kadının devlet yönetiminde etkili olduğunu gösterir.

13:43Devlet Görevlileri

• Ayuki: Hükümet
• Aygucı: Vezir
• Buyruk: Bakan
• Tudun: Vergi memuru veya vali
• Apa: Sivil yönetici
• Ağılı: Hazineden sorumlu görevli
• Otaçı (Emçi): Hekim
• Tutuk: Askeri vali
• Erkin: Oğuz hükümdarlarına verilen unvan
• Bitikçi (Tamgacı): Yazışma işlerinden sorumlu
• Yarlı: Hakan'ın emri
• Tigin: Hükümdarın oğlu
• İnanç, İnal, Ataman: Tiginlerden sorumlu devlet adamı
• Şad: Hanedan üyesi komutan

Önemli: Bu unvanlar ve görevler İslamiyet öncesi Türk devlet yapısını anlamak için önemlidir.

15:13Hükümdarlık Sembolleri ve Unvanları (İslamiyet Öncesi)

• İslamiyet öncesi ve sonrası dönemlerdeki unvan ve semboller farklılık gösterir. Sınavda bu ayrım önemlidir.
• Hükümdara özel olan eşyalar ve makamlar semboldür, halkın kullandıkları farklı isimlerle anılır.
• Otağ: Büyük çadır (Halkın çadırı: Yurt)
• Nevbet: Davul (Hükümdar için özel çalınır)
• Kılıç, Yay, Kemer (Kur), Tuğ (Sancak), Kamçı (Berge), Ordu, Toy (Ziyafet/Kurultay), Örgin (Taht), Kotuz (Sorguç), Kama (Bıçak), Asa (Değnek) hükümdarlık sembolleridir.

Önemli: Otağ ve Yurt ayrımı EKPSS 2022'de sorulmuştur. Hükümdara ait olan semboller halkın kullandıklarından farklıdır ve bu durum hükümdarın ayrıcalığını gösterir.

20:19Hükümdarlık Unvanları (İslamiyet Öncesi)

• Han, Hakan, Kağan, Yabgu, İlteber, İlik, Kara, İlteriş, İdikut, Erkin, Tanhu, Şanyü, İlber, Ay Tengri hükümdarlık unvanlarıdır.
• Ay Tengri unvanı Uygurlara aittir.

Önemli: Bu unvanlar İslamiyet öncesi Türk devletlerinde kullanılmıştır. İslamiyet sonrası dönemdeki Sultan, Padişah gibi unvanlarla karıştırılmamalıdır.

21:04Gök Tanrı'nın Hükümdara Donattığı Yetkiler

• Kut (Siyasi): Gök Tanrı tarafından hükümdara verilen siyasi yetki ve yönetme hakkı.
• Küç (Güç): Gök Tanrı tarafından hükümdara verilen askeri güç ve yetenek.
• Ülüş (Pay/His): Gök Tanrı tarafından hükümdara verilen bolluk ve refahı adil dağıtma yetkisi.
• Bu yetkiler kan yoluyla hanedan üyelerine geçer ve taht kavgalarına neden olur.
• Hükümdar Ülüş yetkisini adil kullanmazsa kıtlık, kuraklık gibi doğal afetlerin Gök Tanrı'nın öfkesi olarak yorumlanmasına neden olur.

Önemli: Kut anlayışı, Türk devletlerinin kısa ömürlü olmasına ve sık sık taht kavgaları yaşanmasına neden olan temel faktörlerden biridir. Ülüş kavramı, hükümdarın ekonomik refahı sağlama sorumluluğunu vurgular.

24:00Kut Anlayışı

• Kut, bahta, talihe, şansa ve saadete verilen isimdir.
• Gök Tanrı'nın hükümdara ve ailesine devleti yönetme yetkisi vermesine 'Kut' adı verilir.
• Bu durum, taht kavgalarına ve devletin parçalanmasına neden olmuştur.

Önemli: Kut anlayışı, Türk devletlerinde taht kavgalarının temel nedenlerinden biridir.

25:40Devletin Sürekliliğini Sağlamak İçin Uygulanan Politikalar

• Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi: Tüm dünyayı Türklerin yönetmesi gerektiği inancıdır.
• Nizam-ı Alem: Tanrı adına dünya halklarını adaletle yönetme anlayışıdır.
• Kızıl Elma: Her zaman değişen ve hedefe varıldığında tekrardan yeni bir hedef koyma ülküsüdür.

Önemli: Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi, Nizam-ı Alem ve Kızıl Elma kavramları İslam öncesi Türk devletlerinin dış politikasını ve yönetim anlayışını belirleyen önemli unsurlardır.

29:55İkili Teşkilat

• Orta Asya'nın coğrafi büyüklüğü ve farklı iklim koşulları (çöl, dağ, göl, akarsu) nedeniyle devleti yönetmek zordur.
• Devletin merkezi doğudur (Kağan), batıda ise genellikle hükümdarın kardeşi veya amcası oturmuştur (Yabgu).
• Batı kanadı sorumlusu 'Yabgu' unvanını alır.
• Bu durum, taht kavgalarına neden olmuş ve devletlerin kısa sürede yıkılmalarına yol açmıştır.
• İkili teşkilat ilk defa Asya Hun Devleti'nde uygulanmıştır.

Önemli: İkili teşkilat, Türk devletlerinde yönetim kolaylığı sağlasa da, taht kavgalarına ve devletin parçalanmasına zemin hazırlayan önemli bir yapıdır.

34:02Kurultay (Toy, Kengeş)

• Kurultay, devlet meselelerinin görüşüldüğü ve karara bağlandığı yerdir.
• Hakan'ın başkanlığında toplanır; Hatun, boy beyleri, komutanlar, hanedan üyeleri ve devletin ileri gelenleri katılır.
• Her türlü mesele (sosyal, ekonomik, askeri, dini) görüşülür.
• Dini meseleler görüşülmesine rağmen, kurultay içinde bir din adamı yer almaz.
• Kurultayın diğer isimleri Toy ve Kengeş'tir.

Önemli: Kurultay, İslam öncesi Türk devletlerinde devlet yönetiminin ve her türlü meselenin görüşüldüğü en yüksek karar organıdır. Dini meselelerin görüşülmesine rağmen din adamının yer almaması laik bir yapıya işaret eder.

36:00Kurultayda Dini Konuların Görüşülmesi

• Kurultayda din adamı olan kam veya baksın işi yoktur.
• Dini konular kurultayda görüşülür.
• Bilge Kağan'ın Budist olma ve şehirleri surlarla çevirme teklifi dini bir konudur ve kurultayda görüşülmüştür.
• Bilge Kağan'ın teklifine Vezir Tonyukuk karşı çıkmıştır.

36:31Boy Beylerinin Kurultaya Katılımı ve Töreler

• Kurultayda boy beylerinin katılımı çok önemlidir.
• Boy beylerinin kurultaya katılmaması isyan sebebi sayılır.
• Ziyafete (toy) katılmamak da isyan sebebi sayılır.
• Kurultayda oturma düzenine 'Orun' adı verilir.
• Oturma düzeni, boyun hayvan ve insan sayısına göre belirlenir.
• Hakan yeni töre (kanun) koyabilir ancak töreye kendisi de uymalı ve akla mantığa aykırı olmamalıdır.
• Töreye uymayan hakan, kurultay tarafından görevden alınabilir.

Önemli: Kurultayda oturma düzenine 'Orun' adı verilir. Orun, KPSS'de çıkmış sorulardan biridir.

38:49Kurultay (Toy, Kengeş)

• Kurultay, günümüzün Bakanlar Kurulu'dur.
• Sadece danışma meclisi değildir, bazen karar organı olarak da işlev görür (soruya göre değişir).
• Genellikle yılda iki veya üç defa toplanır (ilkbahar ve sonbaharda hayvan ve mal sayımı için).
• Hakan olmadığında Aygucı başkanlık eder.
• Her türlü devlet ve toplumsal meseleler (dini konular dahil) görüşülür.
• Hakanın isteği ile töreler değişebilir.
• Töreye uymayan hakan görevden alınabilir.
• Katılan tüm üyelere 'Toygun' adı verilir.
• Kurultaydaki oturma düzenine 'Orun' adı verilir.

Önemli: Kurultayda oturma düzenine 'Orun' adı verilir. Katılan üyelere 'Toygun' adı verilir.

47:27Farklı Türk Devletlerinde Kurultay İsimleri

• Tabgaçlarda Kurultay: Nazırlar Meclisi
• Hazarlarda Kurultay: İhtiyarlar Meclisi
• Peçeneklerde Kurultay: Komenkon
• Tuna Bulgarlarında Kurultay: Millet Meclisi
• Avrupalı Hunlarda Kurultay: Seçkinler Meclisi

48:05Türk Milletinin Sosyal Hayatı

• Türk milletinin sosyal hayatı konar-göçer yaşama bağlıdır.
• Konar-göçer yaşamda atın evcilleştirilmesi önemli bir kolaylık sağlamıştır.
• Günümüzdeki birçok adet (şeker dökmek, eşiğe basmamak gibi) İslam öncesi dönemden gelmektedir.
• Düğünlere 'törün' adı verilir.
• Bahar bayramına Nevruz denir.
• Anneye 'ög', babaya 'kang' adı verilir.
• Halkın kaldığı çadırlara 'yurt' adı verilir.
• Tek eşlilik (monogami) tipi evlilikler görülür.
• Halk eğlencelerine 'şölen' adı verilir.

49:46Türk Toplumunda Hiyerarşik Yapı

• Türk toplumunu oluşturan ve devlete kadar götüren hiyerarşik yapılanma önemlidir.
• Bu yapılanma alttan üste doğru şu şekildedir: Oğuş, Urug, Boy, Bodun, İl.
• Oğuş: Aile
• Urug: Sülale
• Boy: Boy
• Bodun: Millet
• İl: Devlet
• Sınavda bu hiyerarşik yapı alttan üste veya üstten alta doğru sorulabilir.
• Boyların birleşmesiyle 'bodun' oluşmuştur (sınav sorusu).

Önemli: Türk toplumundaki hiyerarşik yapılanma (Oğuş, Urug, Boy, Bodun, İl) ve bu terimlerin anlamları KPSS için kritik öneme sahiptir. Özellikle boyların birleşmesiyle bodunun oluşması sınavda sorulmuştur.

57:16Konar-Göçer Yaşamın Etkileri

• Konar-göçer toplumlarda bağımsızlık duyguları gelişmiştir.
• Mimari eser görülmemiştir.
• Taşınabilir sanat eserleri yapılmıştır (biblolar, tözler gibi).
• Yazı geç kullanılmıştır.
• Hapis cezaları kısa sürelidir (genellikle 10 günü geçmez, ancak adam öldürme gibi durumlarda kısas ve idam vardır).
• Toprak mülkiyeti gelişmemiştir (tüm topraklar devlete aittir).
• Sosyal sınıf ayrımı görülmemiştir (kölelik anlayışı yoktur).
• Dokumacılık, halıcılık ve çadırcılık gelişmiştir.
• Ordu-millet anlayışı vardır.
• Orduda hafif süvari birlikleri ön plana çıkmıştır.
• Ticaret hayvan ürünlerine dayalı yapılmıştır (Kürk Yolu gibi).

Önemli: Konar-göçer yaşamın getirdiği sonuçlar (mimari eser olmaması, taşınabilir sanat, kısa hapis cezaları, sosyal sınıf ayrımı olmaması) sınavda sıkça sorulan konulardır.

1:00:00Türklerde Hukuk ve Töre Kavramı

• Konar-göçer yaşam tarzından dolayı Türkler yazıyı kullanmamıştır.
• İnsanlar arasındaki kurallar töreler olarak bilinir ve günümüzde de devam etmektedir.
• Töre, yazılı olmayan kurallardır; köylülerin su dağıtımı gibi konularda riayet ettiği kurallar örnek gösterilebilir.
• Töreler, kına geceleri ve düğünler gibi birçok eğlence adetinde yoğun şekilde devam eder.

1:00:51Törelerin Oluşumunda Etkili Faktörler

• Töreler, Hakan'ın isteğiyle oluşur ve Kurultay'a getirilir.
• Kut anlayışı, törelerin oluşmasında etkilidir çünkü Hakan'a itaatsizlik yasaktır ve koyduğu töreler kabul görmüştür.
• Kurultay'da alınan kararlar törelerin oluşmasında rol oynar.
• Türk toplumunun gelenek ve görenekleri de törelerin oluşmasında etkilidir.

Önemli: Törelerin oluşmasında Hakan'ın isteği, Kut anlayışı, Kurultay kararları ve gelenek-görenekler etkilidir.

1:01:36Törelerin Değişmez Hükümleri ve Bazı Suçlar

• Töreler, yazısız hukuk kuralları olmasına rağmen değişmez hükümleri de vardır.
• Törelerin dört değişmez kuralı vardır: Könilik (Adalet), Uzluk (İyilik), Tüzlük (Eşitlik) ve Kişilik (İnsanlık).
• Hukuk kurallarında mahkeme başkanına 'yargu', yargıca ise 'yargucu' denir.
• Konar-göçer yaşamın etkisiyle hapis cezaları genellikle 10 günü geçmez.
• Bazı suçlarda idam cezası uygulanır: barış zamanı hançer çekmek, bağlı at çalmak, başka boydan tecavüz vakası gibi toplumda sorun yaratan suçlar.

Önemli: Törelerin dört değişmez kuralı: Adalet, İyilik, Eşitlik, İnsanlık. İdam cezası gerektiren suçlar önemlidir.

1:04:45Güncel Sosyal Sorunlar ve KPSS'nin Önemi

• Günümüzde okuyanların okumayanlara eleman yapıldığı bir durum söz konusudur.
• KPSS gibi sınavlar, devlet memuru olabilmek için kritik bir öneme sahiptir ve bu tür sınavların varlığı değerlidir.
• Her bakanlığın kendi sınavını yapması durumunda hazırlık süreçleri zorlaşacak ve kaynak bulma sıkıntısı yaşanacaktır.
• KPSS'nin adaletli bir sistem sağlaması, geçmişteki atama süreçlerindeki torpil gibi sorunları engellemiştir.

Önemli: KPSS'nin adaletli bir sistem sağlaması ve devlet memurluğuna girişteki önemi vurgulanmıştır.

1:08:16Törelerle İlgili Ünlü Sözler

• Altay Türklerinde 'Tanrısız, kürksüz yakan, millet yasasız olmaz' atasözü törelerin önemini vurgular.
• İşbara Kağan'ın 'Bizim kuzey bölgelerimizde idare eden ile idare edilenler arasındaki kaideleri ben bozamam' sözü, törelerin gücünü gösterir.

Önemli: Altay Türkleri ve İşbara Kağan'ın töreleri vurgulayan sözleri önemlidir.

1:12:00Hukuk (Töre)

• Töre: Yazısız hukuk kurallarıdır.
• Törenin değişmez dört unsuru: Könilik (eşitlik), Tuzluk (adalet), Uzluk (iyilik), İnsanlık.
• Mahkemeye 'Yargu', mahkeme başkanına 'Yargan' veya 'Yargucu' denir.
• Hapis cezaları 10 günü geçmez.
• İdam cezası belirli suçlar için uygulanır.

Önemli: Törenin değişmez dört unsuru sınavda çıkabilir.

1:13:46Tüz (Yazısız Sözleşme)

• Devlet ile vatandaşın karşılıklı görevlerini bildiren yazısız sözleşmeye 'Tüz' adı verilir.
• Tüzük kelimesi buradan gelir.

Önemli: Tüz, devlet ile vatandaş arasındaki yazısız sözleşmedir.

1:15:20Ordu

• Türklerde 'Ordu-millet' anlayışı vardır.
• Ordular ücretsizdir (Hazar Türkleri hariç).
• Askerlik özel bir meslek değildir, yaşam koşullarından dolayı herkes askerdir.
• Mete Han'ın tahta çıktığı MÖ 209, Kara Kuvvetleri Komutanlığı'nın kuruluş yıldönümü olarak kutlanır.

Önemli: Türkler dünyayı en çok askerlik alanında etkilemiştir.

1:17:00Askerlik Alanındaki Etkiler

• Onlu sistemin bulunması.
• Et konservesi (kurutulmuş et) yapmaları.
• Üzengiyi kullanmaları.
• Ceket, pantolon, deri kuşak ve çizme kullanmaları.
• Savaş taktikleri (Turan taktiği, sahte ricat, kurt kapanı).

Önemli: Türklerin askerlik alanındaki katkıları sınavda sıkça sorulur.

1:22:00Onlu Sistem

• Onlu sistem, ordunun 10'ar, 100'er, 1000'er ve 10000'er kişilik birimlere ayrılmasıdır.
• 10 kişilik birliğe 'Takım' denir, başında 'Onbaşı' bulunur.
• 100 kişilik birliğe 'Bölük' denir, başında 'Yüzbaşı' bulunur.
• 1000 kişilik birliğe 'Tabur' denir, başında 'Binbaşı' bulunur.
• 10000 kişilik birliğe 'Tümen' denir, başında 'Tümenbaşı' bulunur.

Önemli: Onlu sistemin birimleri ve başlarındaki komutanlar önemlidir.

1:24:48Savaş Taktikleri

• Sü: Asker anlamına gelir. 'Sü uyur düşman uyumaz' deyimi asker uyur düşman uyumaz anlamındadır.
• Tarkan: Ordu komutanına verilen isimdir.
• Börü: Kaan muhafızlarına verilen isimdir. Göktürklerin diğer adı 'Börüler'dir.
• Subaşı: Oğuzlarda ordu komutanına verilen isimdir.
• Miğfer: Tolga denilen başlık.

1:26:50Kullanılan Savaş Taktikleri

• Turan Taktiği: Sahte ricat, kurt kapanı ve pusu taktiklerinin birleşimidir.
• Sahte Ricat: Sahteden geri çekilme.
• Kurt Kapanı: Düşmanı çembere alma.
• Pusu: Gizlenerek düşmana saldırma.

Önemli: Turan taktiği, Malazgirt, Niğbolu, Mohaç Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz'da kullanılmıştır. İlk kez Metehan tarafından Baydeng Savaşı'nda uygulanmıştır.

1:28:00Devlet Yönetimi (İşaretlemeler)

• Devleti oluşturan unsurlar: Ülke, Teşkilat, Kün (Halk) ve Oksızlık (Bağımsızlık).
• Hükümdarın görevleri arasında 'açı doyurmak ve çıplağı giydirmek' sosyal devlet anlayışını gösterir. Bu durum Orhun Abideleri'nde de yer alır.
• Hatun: Hükümdarın eşidir ve devlet yönetiminde söz sahibidir.
• Göktürk parası sorularda gelmiştir, Uygur bayrağında hem Hakan hem de Hatun bulunur.
• Hakan ile Hatun buyurur ki diye başlayan cümleler Kurultay'da kullanılır.
• Hükümdarlık sembolleri arasında tiraz, hilat, hutbe gibi İslami dönemde ortaya çıkan semboller yoktur. Ok, yay gibi semboller herkes tarafından kullanıldığı için hükümdarlık sembolü sayılmaz, ancak yayın farklı olması bir sembol olabilir.
• İslamiyet öncesi Türk devletlerinde Han, Hakan unvanları kullanılırken, Sultan, Şah, Padişah gibi unvanlar kullanılmaz.

Önemli: Sosyal devlet anlayışı, Hatun'un devlet yönetimindeki rolü ve İslami dönem öncesi hükümdarlık unvanları önemlidir.

1:30:00Kut ve Ülüş

• Kut: Gök Tanrı tarafından verilen yönetme yetkisidir. Saadet, baht, talih, şans anlamlarına gelir.
• Ülüş: Gök Tanrı tarafından verilen ekonomik güçtür.
• Kut anlayışı taht kavgalarına neden olmuştur.
• Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi: Tüm dünyayı yönetme idealidir. Kızıl Elma ile hedefler koyarak, Nizam-ı Alem ile düzene sokarak bu ideali gerçekleştirmeye çalışılır.
• İkili Teşkilat: Devleti doğu ve batı olarak ikiye ayırarak yönetme sistemidir. İlk defa Asya Hunları'nda Metehan tarafından uygulanmıştır. Batı kanadına atanan Yabgu unvanlı kişiler Çin'in kışkırtmasıyla bağımsızlık eğilimi göstererek taht kavgalarına neden olmuştur. Federatif devlet anlayışıdır.

Önemli: Kut ve Ülüş kavramları, Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi ve İkili Teşkilat'ın sonuçları sınavda sıkça sorulabilir.

1:31:49Devlet Görevlileri

• Ayukı: Hükümet
• Aygucı: Vezir
• Buyruk: Bakan
• Tigin: Hükümdarın oğlu
• İnal/İnan/Ataman: Tiginlerin eğitiminden sorumlu devlet adamı (Selçuklu'da Atabey, Osmanlı'da Lala).
• Şad: Hanedan üyesi komutan (Kürşad en bilinenidir).

Önemli: Devlet görevlilerinin unvanları ve anlamları bilinmelidir.

1:32:40Kurultay ve Sosyal Hayat

• Kurultay: Toy veya Kengeş olarak da bilinir. Hakan'ın isteğiyle töreler değişebilir. Her türlü mesele (dini meseleler dahil) görüşülür.
• Toygun: Kurultaya katılan üyelere verilen isimdir.
• Orun: Kurultayda oturma düzenidir.
• Akılcılar: Hazar Devleti'nde İhtiyarlar Meclisi üyelerine denir. Peçeneklerde Komenton adı verilir.
• Sosyal Hayat: Oğuş (aile), Urug (aileler birliği), Boy (sülale), Bodun (millet), İl (devlet) şeklinde bir hiyerarşi vardır.
• Konar-göçer yaşam tarzı nedeniyle yazılı eserler, mimari eserler, balık (şehir), kent gibi kavramlar gelişmemiştir. Taşınabilir sanat eserleri yaygındır.

Önemli: Kurultay'ın yapısı, sosyal hiyerarşi ve konar-göçer yaşamın etkileri önemlidir.

1:34:00Hukuk ve Ordu

• Hukuk: Yazısız hukuk kurallarına 'töre' denir. Törelerin oluşumunda üç etken vardır.
• İşbara Kağan'ın sözleri: 'İnsan Tanrısız, kürk yakasız, millet de yasasız olmaz.' Türk törelerinin değişmezliğini vurgular.
• Könilik: Adalet
• Uzluk: İyilik
• Tüzlük: Eşitlik
• Kişilik: İnsanlık
• Hapis cezaları konar-göçer yaşamdan dolayı 10 günü geçmez.
• Tüzük: Yazılı sözleşme.
• Ordu: Türklerin dünyayı en çok etkilediği alanlardan biridir.
• Yelme: Gönderilen keşif birliğidir (Osmanlı'da Akıncı).
• MÖ 209: Kara Kuvvetleri Komutanlığı'nın kuruluş yıl dönümü olarak kutlanır. Bu tarih, Metehan'ın tahta çıktığı günü esas alır.

Önemli: Törelerin değişmez hükümleri (Könilik, Uzluk, Tüzlük, Kişilik), İşbara Kağan'ın sözleri ve MÖ 209 tarihinin önemi sınavda çıkabilir.