İslamiyet Öncesi Türk Devletleri

s.1Uygur Devleti (744 - 840)

• Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulmuştur.
• İlk merkezleri Ötüken olup, daha sonra Ordu Balık (Karabalgasun) başkent yapılmıştır.
• Yerleşik yaşama geçen ilk Türk kavmidir (Moyen-Çur Kağan zamanında başlamıştır).
• Bögü Kağan zamanında Maniheizm dinini benimsemişlerdir.
• Maniheizm, savaşçı yeteneklerini zayıflatırken, bilim, sanat, edebiyat ve ticarette ilerlemelerine katkı sağlamıştır.
• Çin, Bizans ve Abbasilerle ticari ve siyasi ilişkiler kurmuşlardır.
• İlk tiyatro örnekleri (orta oyunu) Uygurlarda görülür.
• Taht kavgaları ve Kırgızlar tarafından yıkılmışlardır.
• Bir bölümü Çin'in Kansu bölgesine, bir bölümü de Doğu Türkistan'a yerleşmiştir.

Önemli: Yerleşik yaşama geçen ilk Türk kavmi olmaları ve Maniheizm'in etkileri sınavda sıkça sorulur.

s.1Avarlar (Juan Juanlar)

• Önce Asya, daha sonra Avrupa'da devlet kurmuşlardır.
• İstanbul'u kuşatan ilk Türk devletidir (619 ve 626'da Sasanilerle işbirliği yaparak).
• Hristiyanlığı benimseyen ilk Türk Devleti'dir.
• Slavlara teşkilatlanmayı öğretmişlerdir.
• Slavlar tarafından yıkılmışlardır.

Önemli: İstanbul'u kuşatan ilk Türk devleti olmaları ve Hristiyanlığı benimsemeleri önemlidir.

s.1Bulgarlar

• Kubrat'ın ölümünden sonra Hazar baskısıyla parçalanmışlardır.

s.1Tuna Bulgar Devleti

• 864 yılında Hristiyanlığı resmen kabul etmişlerdir.
• Slav unsuru içinde asimile olmuşlardır.
• 923 yılında İstanbul'u kuşatmışlardır.

s.1İtil (Volga) Bulgarları Devleti

• Almış Han zamanında ticari faaliyetler neticesinde İslam dinini kabul etmişlerdir.
• İlk Müslüman Türk devletidir.
• Kırım-Kazan Türkleri onların soyundan gelmektedir.

Önemli: İlk Müslüman Türk devleti olmaları kritik bilgidir.

s.2Hazarlar

• Devletin ana gelir kaynağı ticarettir.
• Museviliği benimsemişlerdir.
• Paralel askerlerden ordular kurmuşlardır.
• Müslüman Araplarla mücadele etmişlerdir.
• Bölgede huzur ve güvenliği sağladıkları için bu döneme 'Hazar Barış Çağı' (Pax Hazara) denmiştir.

Önemli: Museviliği benimseyen tek Türk devleti olmaları ve 'Hazar Barış Çağı' kavramı önemlidir.

s.2Türgeşler

• Bilinen ilk hükümdarı Baga Tarkan kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır.
• Yerleşik hayata geçerek Türk şehir kültürünün oluşumuna katkı yapmışlardır.
• Emevilerle mücadele ederek Orta Asya'ya İslam'ın yayılmasını geciktirmişlerdir.
• Emevilerin 'Mevâli' politikası nedeniyle Türkler bu süreçte İslamiyet'i kabul etmemiştir.

Önemli: Kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarı ve Emevilerle mücadeleleri önemlidir.

s.2Karluklar

• Talas Savaşı'nın (751) Abbasiler tarafından kazanılmasında rol oynamışlardır.
• İslamiyet'i benimseyen ilk Türk topluluğudur.
• Moğol hakimiyetine giren ilk Müslüman Türk topluluğudur.

Önemli: İslamiyet'i benimseyen ilk Türk topluluğu olmaları ve Talas Savaşı'ndaki rolleri önemlidir.

s.2Kırgızlar

• 840 yılında Uygurları mağlup ederek merkezi Ötüken olmak üzere bir devlet kurmuşlardır.
• XIII. yüzyılda Moğol egemenliğine girerek bağımsızlıklarını kaybetmişlerdir.
• Tarihte en uzun destan olan Manas Destanı Kırgızlara aittir.
• Yenisey Yazıtları Kırgızlara aittir.

Önemli: Manas Destanı ve Yenisey Yazıtları ile bilinirler.

s.2Oğuzlar (Uzlar)

• Hazar Denizi'nin doğusunda Oğuz Yabgu Devleti'ni kurmuşlardır.
• 1000 yılında Kıpçak akınları sonucu Oğuz Yabgu Devleti yıkıldıktan sonra bir bölümü Batı'ya göç etmiştir.
• Bizans ordusunda paralı askerlik yapmışlar, Malazgirt Savaşı'nda yer değiştirmişlerdir.

Önemli: Malazgirt Savaşı'nda taraf değiştirmeleri ve Selçukluların kökeni olmaları önemlidir.

s.2Peçenekler

• Boy teşkilatı şeklinde örgütlenmişler, devlet düzenine geçememişlerdir.
• X. ve XI. yüzyıllarda Karadeniz'in kuzeyi ve Balkanlara yerleşmişlerdir.
• Bizans ordusunda paralı askerlik yapmışlar, Malazgirt Savaşı sırasında Selçuklu saflarına geçmişlerdir.

Önemli: Devlet kuramayan tek Türk topluluğu olmaları ve Malazgirt Savaşı'ndaki rolleri önemlidir.

s.3Devlet Anlayışı ve Yönetimi

• Toplum; aile (oğuş), oba, oymak, boy, budun gibi birimlere ayrılmıştır.
• Devlet 'il' ya da 'el' sözcüğü ile ifade edilir.
• Hükümdarlık unvanları: Han, Hakan, Kağan, Yabgu, İl-teriş, İl-teber, İdikut, Şanyü, Tanhu, Ergin.
• Hükümdarlık alametleri: Para bastırmak, Kotuz (Sorguç), Kama, Örgin, Berge, Kılıç, Tuğ, Kur, Yay, Nevbet, Yalığ.
• Hükümdara devlet yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı (kut inancı).
• Kut'un kan yoluyla hükümdarın kanını taşıyan erkeklere geçtiğine inanılmıştır.
• Siyasi, askeri, ekonomik, sosyal ve kültürel konuların görüşülüp karara bağlandığı meclislere 'toy' ya da 'kurultay' denirdi.
• Hükümdara danışmanlık yapmak üzere keneş/kengeş adında meclisler kurulmuştur.
• Kurultay üyelerine 'Toygun' adı verilmiştir.
• İlk Türk devletleri boylar federasyonu şeklinde örgütlenmiştir (boy beyleri iç işlerinde serbest, dış ilişkilerde merkeze bağlı).
• Kağan'ın eşine Hatun (Katun) unvanı verilmiş, Hatun kurultaya katılabilir, elçileri kabul edebilir ve vekil olarak görev yapabilirdi.
• İkili yönetim anlayışı ilk Hunlarda görülür; devlet doğu (asıl kağan) ve batı (yabgu) olarak ikiye ayrılırdı.
• Kurultayın aldığı kararlar genellikle bağlayıcı nitelikteydi ve Kağan bu kararları dikkate almak zorundaydı.

Önemli: Kut inancı, kurultayın yapısı ve ikili yönetim anlayışı temel bilgilerdir.

s.3Unvan ve Memuriyetler

• Yabgu: Devletin batı kanadını yöneten hanedan üyesi.
• Tigin: Hükümdarın erkek çocuğu.
• Şad: Hanedan üyesi yönetici, sınır birlikleri komutanı.
• Ayguci/Üge: Vezir.
• Apa/Buyruk: Bakan, nazır.
• Tutuk: Askeri vali.
• Tarkan/Şibaşı: Ordu komutanı.

Önemli: Önemli devlet görevlileri ve unvanları sıkça sorulabilir.

s.4Unvan ve Memuriyetler (Devamı)

• Ataman/İnanç/İnal: Tigin eğitmeni.
• İmga/Agırcı/Agılığ: Hazinedar, maliyeci.
• Dadı: Çocuk bakıcısı.
• Bitikçi: Katip.
• Yargucu: Yargıç.
• Yalvaç: Elçi.

s.4Ordu

• 'Ordu-millet' anlayışı vardır, eli silah tutan herkes asker sayılmıştır.
• Hazar Devleti istisna olmak üzere ücretli askerî bir sınıf yoktur.
• Ordunun temeli atlı birliklere (süvari) dayanmıştır.
• İlk düzenli Türk ordusu Mete Han tarafından MÖ 209'da 'Onlu sisteme' göre kurulmuştur.
• Başkomutan kağandır; hanedan üyeleri ve boy beyleri de ordu komutasında görev almıştır.
• Asil ordu dışında Sınır birlikleri, Muhafız birliği ve Keşif (yelme) kuvvetleri de oluşturulmuştur.
• Türk savaş taktiğine genel olarak Turan taktiği denilmiştir (Sahte Ricat, Hilaf, Kurt kapanı).
• Barış zamanında yapılan sürek avları askerî tatbikat niteliğindedir.
• Türk ordu teşkilatı Roma, Bizans ve Çin ordularını da etkilemiştir.

Önemli: Ordu-millet anlayışı, Onlu sistem ve Turan taktiği sınavda kritik noktalardır.

s.4Sosyal ve İktisadi Hayat

• Türklerde en küçük sosyal birim ailedir, ataerkil aile yapısı görülür.
• Tek eşlilik esastır, kadın Türk sosyal yaşamında önemli bir yere sahiptir.
• Otlak ve meralar ortak kullanım alanı sayılmış, ev, ağıl, bahçe özel mülk olabilmiştir.
• Yılın belli aylarında Toy (şenlik), festivaller düzenlenerek toplumsal dayanışmaya önem verilmiştir.
• Hayvancılık, tarım, ticaret, maden işlemeciliği ve dokumacılık gibi ekonomik faaliyetlerde bulunmuşlardır.
• Göçebe yaşayan Türklerde ekonominin temeli hayvancılık olmuştur, temel besin maddeleri hayvan ürünleridir (kımız en önemli içecekleridir).
• İpek ve Göktürklerde at sulama kanalları (Toti Kanalları) bulunmuştur.
• Türkler, İpek ve Kürk ticaret yolları hâkimiyetini önemsemiştir.
• Türk-Çin mücadelesinin temelinde İpek Yolu egemenliği yatmaktadır.
• Böri (mühürlenmiş bez parçaları), kamdu, çav (kağıt para) adı verilen paralar kullanılmıştır.
• Göktürkler kendi adlarına madeni para kestiren ilk Türk devletidir.
• Orhon Yazıtları'nda yer alan 'aç olanı doyurdum, çıplak olanı giydirdim' ifadeleri sosyal devlet anlayışını yansıtmaktadır.

Önemli: Ekonominin temeli, İpek Yolu'nun önemi, ilk madeni para ve sosyal devlet anlayışı önemlidir.

s.5Hukuk

• Devlet ve toplum yaşamını düzenleyen yazısız hukuk kurallarına 'Töre' adı verilmiştir.
• Töre'ye hem yöneticiler hem de yönetilenler uymak zorundaydı (hukuk devleti anlayışı).
• Adli, hukuksal, siyasi meselelerle ilgilenen yüksek mahkeme ile adli suçlara bakan yerel mahkemelerden oluşurdu.
• Uzun süreli hapis cezaları görülmez; isyan, vatana ihanet, savaştan kaçma ve insan öldürme gibi suçlarda ceza idamdır.
• Türklerde ilk hukuk belgeleri Uygurlar dönemine aittir (ticaret ve aile hukuku).
• Törelere göre Hükümdar halkın ihtiyaçlarını karşılamak zorundadır ('Sosyal Devlet' anlayışı hakimdir).

Önemli: Töre'nin önemi, hukuk devleti anlayışı ve Uygurların ilk hukuk belgeleri önemlidir.

s.5Din ve İnanış

• Tabiat Kuvvetlerine İnanma / Yer Su İnancı (totemizm): Dağ, vadi, ova, su, ay, güneş gibi unsurları kutsal saymayı esas alır.
• Atalar Kültü İnancı: Ölen aile büyüklerinin ruhlarının yaşayanları koruduğuna inanılır, hatıraları kutsal sayılır.
• Şamanizm: Bir dinden çok büyü ve batıl inanışa dair izler barındırır, 'Şaman' adı verilen büyücüler temsilcisidir.
• Gök Tanrı İnancı: Tanrı tektir, kainatın yaratıcısı ve hâkimidir, Türklerde din sisteminin merkezinde yer almaktaydı.
• Gök Tanrı inancında din adamlarına 'Kam' ya da 'Baksı' denirdi, toplumsal yaşamda özel bir statüleri yoktu.
• Ölen kişinin ardından yapılan merasime 'Yuğ' denilmiştir.
• Ölen kişinin özel eşyaları ile gömüldüğü mezara 'Kurgan', mezar taşlarına ise 'Balbal' denilmiştir.
• Ahiret (ölümden sonraki yaşam) inancı vardır (kurgana eşyalarla gömülme, cesetlerin mumyalanması, Uçmağ/Tamu gibi inanışlar).

Önemli: Gök Tanrı inancı, Kurgan, Balbal ve Yuğ törenleri sıkça sorulan konulardır.