s.1Uygur Devleti (744 - 840)
- Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulmuştur.
- İlk merkezleri Ötüken olup, daha sonra Ordu Balık (Karabalgasun) başkent yapılmıştır.
- Yerleşik yaşama geçen ilk Türk kavmidir (Moyen-Çur Kağan zamanında başlamıştır).
- Bögü Kağan zamanında Maniheizm dinini benimsemişlerdir.
- Maniheizm, savaşçı yeteneklerini zayıflatırken, bilim, sanat, edebiyat ve ticarette ilerlemelerine katkı sağlamıştır.
- Çin, Bizans ve Abbasilerle ticari ve siyasi ilişkiler kurmuşlardır.
- İlk tiyatro örnekleri (orta oyunu) Uygurlarda görülür.
- Taht kavgaları ve Kırgızlar tarafından yıkılmışlardır.
- Bir bölümü Çin'in Kansu bölgesine, bir bölümü de Doğu Türkistan'a yerleşmiştir.
Önemli: Yerleşik yaşama geçen ilk Türk kavmi olmaları ve Maniheizm'in etkileri sınavda sıkça sorulur.
s.1Avarlar (Juan Juanlar)
- Önce Asya, daha sonra Avrupa'da devlet kurmuşlardır.
- İstanbul'u kuşatan ilk Türk devletidir (619 ve 626'da Sasanilerle işbirliği yaparak).
- Hristiyanlığı benimseyen ilk Türk Devleti'dir.
- Slavlara teşkilatlanmayı öğretmişlerdir.
- Slavlar tarafından yıkılmışlardır.
Önemli: İstanbul'u kuşatan ilk Türk devleti olmaları ve Hristiyanlığı benimsemeleri önemlidir.
s.1Bulgarlar
- Kubrat'ın ölümünden sonra Hazar baskısıyla parçalanmışlardır.
s.1Tuna Bulgar Devleti
- 864 yılında Hristiyanlığı resmen kabul etmişlerdir.
- Slav unsuru içinde asimile olmuşlardır.
- 923 yılında İstanbul'u kuşatmışlardır.
s.1İtil (Volga) Bulgarları Devleti
- Almış Han zamanında ticari faaliyetler neticesinde İslam dinini kabul etmişlerdir.
- İlk Müslüman Türk devletidir.
- Kırım-Kazan Türkleri onların soyundan gelmektedir.
Önemli: İlk Müslüman Türk devleti olmaları kritik bilgidir.
s.2Hazarlar
- Devletin ana gelir kaynağı ticarettir.
- Museviliği benimsemişlerdir.
- Paralel askerlerden ordular kurmuşlardır.
- Müslüman Araplarla mücadele etmişlerdir.
- Bölgede huzur ve güvenliği sağladıkları için bu döneme 'Hazar Barış Çağı' (Pax Hazara) denmiştir.
Önemli: Museviliği benimseyen tek Türk devleti olmaları ve 'Hazar Barış Çağı' kavramı önemlidir.
s.2Türgeşler
- Bilinen ilk hükümdarı Baga Tarkan kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır.
- Yerleşik hayata geçerek Türk şehir kültürünün oluşumuna katkı yapmışlardır.
- Emevilerle mücadele ederek Orta Asya'ya İslam'ın yayılmasını geciktirmişlerdir.
- Emevilerin 'Mevâli' politikası nedeniyle Türkler bu süreçte İslamiyet'i kabul etmemiştir.
Önemli: Kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarı ve Emevilerle mücadeleleri önemlidir.
s.2Karluklar
- Talas Savaşı'nın (751) Abbasiler tarafından kazanılmasında rol oynamışlardır.
- İslamiyet'i benimseyen ilk Türk topluluğudur.
- Moğol hakimiyetine giren ilk Müslüman Türk topluluğudur.
Önemli: İslamiyet'i benimseyen ilk Türk topluluğu olmaları ve Talas Savaşı'ndaki rolleri önemlidir.
s.2Kırgızlar
- 840 yılında Uygurları mağlup ederek merkezi Ötüken olmak üzere bir devlet kurmuşlardır.
- XIII. yüzyılda Moğol egemenliğine girerek bağımsızlıklarını kaybetmişlerdir.
- Tarihte en uzun destan olan Manas Destanı Kırgızlara aittir.
- Yenisey Yazıtları Kırgızlara aittir.
Önemli: Manas Destanı ve Yenisey Yazıtları ile bilinirler.
s.2Oğuzlar (Uzlar)
- Hazar Denizi'nin doğusunda Oğuz Yabgu Devleti'ni kurmuşlardır.
- 1000 yılında Kıpçak akınları sonucu Oğuz Yabgu Devleti yıkıldıktan sonra bir bölümü Batı'ya göç etmiştir.
- Bizans ordusunda paralı askerlik yapmışlar, Malazgirt Savaşı'nda yer değiştirmişlerdir.
Önemli: Malazgirt Savaşı'nda taraf değiştirmeleri ve Selçukluların kökeni olmaları önemlidir.
s.2Peçenekler
- Boy teşkilatı şeklinde örgütlenmişler, devlet düzenine geçememişlerdir.
- X. ve XI. yüzyıllarda Karadeniz'in kuzeyi ve Balkanlara yerleşmişlerdir.
- Bizans ordusunda paralı askerlik yapmışlar, Malazgirt Savaşı sırasında Selçuklu saflarına geçmişlerdir.
Önemli: Devlet kuramayan tek Türk topluluğu olmaları ve Malazgirt Savaşı'ndaki rolleri önemlidir.
s.3Devlet Anlayışı ve Yönetimi
- Toplum; aile (oğuş), oba, oymak, boy, budun gibi birimlere ayrılmıştır.
- Devlet 'il' ya da 'el' sözcüğü ile ifade edilir.
- Hükümdarlık unvanları: Han, Hakan, Kağan, Yabgu, İl-teriş, İl-teber, İdikut, Şanyü, Tanhu, Ergin.
- Hükümdarlık alametleri: Para bastırmak, Kotuz (Sorguç), Kama, Örgin, Berge, Kılıç, Tuğ, Kur, Yay, Nevbet, Yalığ.
- Hükümdara devlet yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı (kut inancı).
- Kut'un kan yoluyla hükümdarın kanını taşıyan erkeklere geçtiğine inanılmıştır.
- Siyasi, askeri, ekonomik, sosyal ve kültürel konuların görüşülüp karara bağlandığı meclislere 'toy' ya da 'kurultay' denirdi.
- Hükümdara danışmanlık yapmak üzere keneş/kengeş adında meclisler kurulmuştur.
- Kurultay üyelerine 'Toygun' adı verilmiştir.
- İlk Türk devletleri boylar federasyonu şeklinde örgütlenmiştir (boy beyleri iç işlerinde serbest, dış ilişkilerde merkeze bağlı).
- Kağan'ın eşine Hatun (Katun) unvanı verilmiş, Hatun kurultaya katılabilir, elçileri kabul edebilir ve vekil olarak görev yapabilirdi.
- İkili yönetim anlayışı ilk Hunlarda görülür; devlet doğu (asıl kağan) ve batı (yabgu) olarak ikiye ayrılırdı.
- Kurultayın aldığı kararlar genellikle bağlayıcı nitelikteydi ve Kağan bu kararları dikkate almak zorundaydı.
Önemli: Kut inancı, kurultayın yapısı ve ikili yönetim anlayışı temel bilgilerdir.
s.3Unvan ve Memuriyetler
- Yabgu: Devletin batı kanadını yöneten hanedan üyesi.
- Tigin: Hükümdarın erkek çocuğu.
- Şad: Hanedan üyesi yönetici, sınır birlikleri komutanı.
- Ayguci/Üge: Vezir.
- Apa/Buyruk: Bakan, nazır.
- Tutuk: Askeri vali.
- Tarkan/Şibaşı: Ordu komutanı.
Önemli: Önemli devlet görevlileri ve unvanları sıkça sorulabilir.
s.4Unvan ve Memuriyetler (Devamı)
- Ataman/İnanç/İnal: Tigin eğitmeni.
- İmga/Agırcı/Agılığ: Hazinedar, maliyeci.
- Dadı: Çocuk bakıcısı.
- Bitikçi: Katip.
- Yargucu: Yargıç.
- Yalvaç: Elçi.
s.4Ordu
- 'Ordu-millet' anlayışı vardır, eli silah tutan herkes asker sayılmıştır.
- Hazar Devleti istisna olmak üzere ücretli askerî bir sınıf yoktur.
- Ordunun temeli atlı birliklere (süvari) dayanmıştır.
- İlk düzenli Türk ordusu Mete Han tarafından MÖ 209'da 'Onlu sisteme' göre kurulmuştur.
- Başkomutan kağandır; hanedan üyeleri ve boy beyleri de ordu komutasında görev almıştır.
- Asil ordu dışında Sınır birlikleri, Muhafız birliği ve Keşif (yelme) kuvvetleri de oluşturulmuştur.
- Türk savaş taktiğine genel olarak Turan taktiği denilmiştir (Sahte Ricat, Hilaf, Kurt kapanı).
- Barış zamanında yapılan sürek avları askerî tatbikat niteliğindedir.
- Türk ordu teşkilatı Roma, Bizans ve Çin ordularını da etkilemiştir.
Önemli: Ordu-millet anlayışı, Onlu sistem ve Turan taktiği sınavda kritik noktalardır.
s.4Sosyal ve İktisadi Hayat
- Türklerde en küçük sosyal birim ailedir, ataerkil aile yapısı görülür.
- Tek eşlilik esastır, kadın Türk sosyal yaşamında önemli bir yere sahiptir.
- Otlak ve meralar ortak kullanım alanı sayılmış, ev, ağıl, bahçe özel mülk olabilmiştir.
- Yılın belli aylarında Toy (şenlik), festivaller düzenlenerek toplumsal dayanışmaya önem verilmiştir.
- Hayvancılık, tarım, ticaret, maden işlemeciliği ve dokumacılık gibi ekonomik faaliyetlerde bulunmuşlardır.
- Göçebe yaşayan Türklerde ekonominin temeli hayvancılık olmuştur, temel besin maddeleri hayvan ürünleridir (kımız en önemli içecekleridir).
- İpek ve Göktürklerde at sulama kanalları (Toti Kanalları) bulunmuştur.
- Türkler, İpek ve Kürk ticaret yolları hâkimiyetini önemsemiştir.
- Türk-Çin mücadelesinin temelinde İpek Yolu egemenliği yatmaktadır.
- Böri (mühürlenmiş bez parçaları), kamdu, çav (kağıt para) adı verilen paralar kullanılmıştır.
- Göktürkler kendi adlarına madeni para kestiren ilk Türk devletidir.
- Orhon Yazıtları'nda yer alan 'aç olanı doyurdum, çıplak olanı giydirdim' ifadeleri sosyal devlet anlayışını yansıtmaktadır.
Önemli: Ekonominin temeli, İpek Yolu'nun önemi, ilk madeni para ve sosyal devlet anlayışı önemlidir.
s.5Hukuk
- Devlet ve toplum yaşamını düzenleyen yazısız hukuk kurallarına 'Töre' adı verilmiştir.
- Töre'ye hem yöneticiler hem de yönetilenler uymak zorundaydı (hukuk devleti anlayışı).
- Adli, hukuksal, siyasi meselelerle ilgilenen yüksek mahkeme ile adli suçlara bakan yerel mahkemelerden oluşurdu.
- Uzun süreli hapis cezaları görülmez; isyan, vatana ihanet, savaştan kaçma ve insan öldürme gibi suçlarda ceza idamdır.
- Türklerde ilk hukuk belgeleri Uygurlar dönemine aittir (ticaret ve aile hukuku).
- Törelere göre Hükümdar halkın ihtiyaçlarını karşılamak zorundadır ('Sosyal Devlet' anlayışı hakimdir).
Önemli: Töre'nin önemi, hukuk devleti anlayışı ve Uygurların ilk hukuk belgeleri önemlidir.
s.5Din ve İnanış
- Tabiat Kuvvetlerine İnanma / Yer Su İnancı (totemizm): Dağ, vadi, ova, su, ay, güneş gibi unsurları kutsal saymayı esas alır.
- Atalar Kültü İnancı: Ölen aile büyüklerinin ruhlarının yaşayanları koruduğuna inanılır, hatıraları kutsal sayılır.
- Şamanizm: Bir dinden çok büyü ve batıl inanışa dair izler barındırır, 'Şaman' adı verilen büyücüler temsilcisidir.
- Gök Tanrı İnancı: Tanrı tektir, kainatın yaratıcısı ve hâkimidir, Türklerde din sisteminin merkezinde yer almaktaydı.
- Gök Tanrı inancında din adamlarına 'Kam' ya da 'Baksı' denirdi, toplumsal yaşamda özel bir statüleri yoktu.
- Ölen kişinin ardından yapılan merasime 'Yuğ' denilmiştir.
- Ölen kişinin özel eşyaları ile gömüldüğü mezara 'Kurgan', mezar taşlarına ise 'Balbal' denilmiştir.
- Ahiret (ölümden sonraki yaşam) inancı vardır (kurgana eşyalarla gömülme, cesetlerin mumyalanması, Uçmağ/Tamu gibi inanışlar).
Önemli: Gök Tanrı inancı, Kurgan, Balbal ve Yuğ törenleri sıkça sorulan konulardır.
